«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

«Qara şañıraq» – ulttıq qundılıqtar uyası

0 73

Qara şañıraq… Osı bir janıña jılw beretin jıp-jılı sözge qazaqı bolmısımızdı, ulttıq qundılığımızdı, parasat-payımımızdı tügel sıyğızıp turğan qazağımnıñ tiliniñ qasïetinen aynaldım!

Büginde «Şañırağımız bïik, keregemiz keñ, eñseli elmiz» dep awız toltıra aytıp jatqanımızben, qoğamda «ättegen-ay» degizip turğan jayttar az emes. Keleñsiz, süreñsiz oqïğalar özegiñdi örteydi, namısıñdı qayraydı. Etimiz ölip, közimiz üyrenip ketkeni sonşa, tipti tiksinbeytin boldı. Qazaq rwhanïyatınıñ «jwannıñ jiñişkerip, jiñişkeniñ üzilwge» şaq qalğan kezinde äreketsiz bolsaq, bolaşaqqa qïyanat bolar.
Osı orayda köp jıldar boyı «qoğamdı qalay özgertwge, ne istewge boladı, nege bulay?» degen oylar janımdı jegidey jep, oyımdı jïnaqtay jürip, dünïege kelgen säbïimdey äldïlep, jıl sayın oyımdı pisirip, jumırlap, «Qara şañıraq» degen jobamdı jarıqqa şığardım. Osı jıldıñ tamız ayında elordamızdağı Sarıarqa awdanınıñ äkimi Erğalï Egemberdiniñ qoldawımen, Mırzageldi Kemel, Jambıl Artıqbaev sındı ağalarımız bastağan ult janaşırlarınıñ talqısına saldım.
«Qara şañıraq» jobası birawızdan qoldaw tawıp, bügingi tañda Sarıarqa awdanı äkimdigi janında qanatqaqtı joba retinde öz jumısın bastap ketti. Bizge qolınan kelgen kömegin jasap, qoldaw körsetip otırğan Sarıarqa awdanı äkimdiginiñ qızmetkerlerine alğısımız şeksiz!
Jas jubaylarğa arnalğan «Jas otaw» aydarı jüyeli türde är särsenbi sayın jürgizilip otır. Nätïjesi de jaman emes. Bolaşaqta osı jastarımızdıñ jubaylıq ömirlerin sırttay qadağalap, statïstïka jürgizbekpiz. Ol üşin WhatsApp jelisinde top ta aşıp qoydıq. Bul şaranıñ bastalğanına nebäri bir ay ğana bolğanına qaramastan, jïırma eki jupqa janğa jaylı, özara üylesimdi jağ­dayda äñgime-keñes jür­­gizildi, ïnstragramda, feys­bwk­te arnayı paraqşaları aşılıp, jüyeli türde aqparat jarïyalanıp otıradı. «Jas otaw» aydarınıñ maqsatı – jas juptarğa otbasılıq ömirdiñ qalıptasw kezeñinde barınşa moral'dıq-psïhologïyalıq kömek, qoldaw körsetw.Otbasılıq ömirde ulttıq qundılıqtardıñ mañızı zor. Ultımızdıñ tälimdi tärbïesi tunığımen swsındağan adam nekege de asqan jawapkerşilikpen qaraytını sözsiz.
Är otbası – memlekettiñ bir bölşegi. Otbasındağı keleñsizdikter memleketke de äser etedi. Qazirgi qoğamda beleñ alğan jasöspirimder arasındağı swïcïd, zorlıq-­zombılıq, jastar arasındağı ajırasw, rwhanï azğındawdıñ kün ötken sayın köbeyip otırğanı barşağa ayan.
«Qara şañıraq» jobası qazir osınday keleñsizdikterdiñ aldın alw üşin tek bas qosıp jatqan juptar ğana emes, sonday-aq otbasılıq ömirdiñ ıstıq-swığına köne almay, türli sebeptermen ajıraswğa bel bwğan juptarmen de jumıs jürgizwde. Sondağı oyımız – otbasılardıñ bütindigin meylinşe saqtap qalw, balalardı tolıq otbasında ösw baqıtınan ayırmaw.
«Jas otaw» otbasılıq ortalığı keñesiniñ turaqtı müşesi – Dünïejüzi qazaq­tarı qawımdastığınıñ Nur-Sultan qalası fïlïalınıñ basşısı Qarlığaş Hojamuratova kelgen juptarğa ünemi eri men äyeliniñ arasındağı sıylastıq, otbasındağı erdiñ qadiri, äyel­diñ ornı twralı qulaqqa jağımdı, köñilge qonımdı äñgimeler aytadı. Buğan qosa, «Jas otaw» otbası­lıq ortalığınıñ Aqıljan Qaraqoyşïn, Berdibek Habay sındı azamattardan quralğan alqalı keñesi bar.
Al osı joba uyımdastırwşılarınıñ biri Bayan Ahataeva öz kezeginde bala­lardıñ tolıq otbasında ösip, tärbïelenwiniñ asa mañızdı röli twralı, tolıq emes otbası balalarınıñ işki psïhologïyalıq moral'dıq küyzelisteri men saldarı jaylı aytıp, jastarğa aqıl-keñesin berwde.
Bizdiñ jobamızğa qızı­ğwşılıq tanıtıp, qatarımızğa qosılıp, öz ülesin qosqısı keletin jandar bar ekenin qwana aytıp ötkim keledi. Ötkende bizdiñ joba jaylı estip: «Qalalıq emhanada jumıs isteymin. «Därigerlerdiñ keñesi» aydarın aşayıq» degen usınıspen Janar esimdi siñlimiz keldi. Älewmettik jelidegi jazbalarımızdı oqıp, jer-jerden qızığwşılıq tanıtıp, fïlïaldarıñızdı aşıñızdarşı dep jatqan oqırmandarımız da bar. Är jazbamızdıñ astına qaldırılğan pikirlerge qarap, qoğamnıñ rwhanï swsap turğanına közimiz jetip otır. Sondıqtan da «Qara şañıraq» qoğamğa qajet joba degim keledi.
Är otbası mıqtı bolsa, Otan mızğımaydı. Bastap­qıda birewdiñ jeke ömiri sïyaq­tı bolıp köringenimen, onıñ ar jağında tutastay ulttıñ tağdırı jatqanın ärkez moyındawımız kerek.
«Qara şañıraq» jobasınıñ maqsatı – ulttıq sana-sezimi qalıptasqan, ulttıq müddeniñ örkendewine üles qosa alatın, ulttıq qundılıqtar men jalpı­adamzattıq qundılıqtardı özara uştastıra alatın tolıq kemeldi, ultjandı tulğanı tärbïelew, ulttıq tälim-tärbïe negizderin, memlekettik ïdeyanıñ negizi bolıp otırğan patrïotïzmdi nasïhattaw, ulttıq qundı­lıqtar men mädenï muralardı qayta jañğırtıp, jas urpaq sanasına siñirw.
Mindeti – mädenï-älewmettik özgermeli jağdaydağı ulttıq tärbïeniñ diñgegi – ana tili bolıp qalatının negizdew; qazaq tili men tarïhın, mädenïeti men dilin, salt-dästüri men dinin qurmettew rwhında jastardıñ ulttıq ïntellektwaldıq minez-qulqın qalıptastırw; bügingi qazaq eliniñ ïndwstrïyalıq-ïnnovacïyalıq jüyesiniñ damwın qamtamasız etetin joğarı parasattı ulttıq sïpattağı belsendi is-äreketke tärbïelew; bilim jäne mädenï-rwhanï turğıda basqa örkenïettermen bäsekege qabiletti bolwın qamtamasız etw; qoğam men adam, adam men tabïğat qarım-qatınasınıñ örke­nïet­tilik sana-sezimin ulttıq rwhta qalıptastırw.
Jobamızdıñ ayası keñ. Türli bağıttarı bar. Aldağı waqıtta «Äkege qarap ul öser», «Qızım sağan aytam…», «Jas ata-ana mektebi» attı balabaqşa, mektep, oqw orındarındağı jastarmen jumıs, sonımen qatar päter ïeleri kooperatïvterimen birlesip, köpqabattı turğın üylerdiñ awla ömirine de ulttıq naqış bere otırıp, är üy mañınan «Qazınalı qarïya» attı aqsaqaldar keñesin, «Äje tälimi» sındı ortalıqtar qurw josparlanıp otır. Ulttıq mädenïet pen önerdi, ulttıq oyındardı, ulttıq sporttı nasïhattawğa da öz ülesimizdi qospaqpız. «Qara şañıraq» atalatın portalımızdı aşpaqpız. Tipti telearna men radïoda da ulttıq qundılıqtardı nasïhattaytın bağdarlamalardıñ aşılwına murındıq bolğımız keledi.
«Qara şañıraq» jobası – bul ulttıq bolmısımızdıñ körinisi, ata-babalarımız amanat etip ketken mol täjirïbeni, sanamızğa etene jaqın qundılıqtarımızdı däriptew men nasïhattaw, bügingi qoğamğa beyimdew arqılı urpaq tärbïelewdi qalıptastırw.
Ulttıq qundılıqtarğa negizdelgen otbasılıq ïns­tïtwttıñ märtebesin köterip, irgetası mıqtı otba­sılardıñ qurılwına ıqpal etpekpiz. Otbasılar berik bolsa, memleketimiz de örkendep, damïtını anıq.
Olay bolsa, «Qara şañıraq» qanatqaqtı jobasınıñ eki ayağın teñ basıp, jürip ketwine tilektes bolıñızdar, qoldaw körsetip, oyımızğa oy qosıñızdar, ağayın!

Turar ŞÄKEN,
tarïhşı, etnolog,
«Qara şañıraq»
jobasınıñ avtorı

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı