«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Qalıñsız qızdıñ qadiri bola ma?

0 135

Jaqında belgili ğalım Jambıl Artıqbaevtıñ qalıñ maldı jañğırtw qajettigi twralı maqalası jarıq kördi. «Qalıñ mal twralı bizde teris pikir qalıptasqan. Oğan sebep te bar. Qazaq otbası HİH ğasırdıñ ortasınan bastap birneşe ülken soqqını bastan ötkerdi. Birinşiden, äskerï otarlawdıñ barlıq qandı oqïğaların bastan keşirdi. Ekinşiden, sawda kapïtalı men ösimqorlıq endi. Üşinşiden, osı ekewi qosılıp, qazaqtıñ köp böligi kedeylendi.

Osı sebepti otbası jäne neke jüyesiniñ dağdarısı bastaldı, älewmettik problemalar küşeydi, äyel tağdırı awırladı. Sawda kapïtalı qazaq äyelin tawarğa aynaldıra bastadı. Qazaqtıñ waqıtında tölenbegen qarızı üşin tatar men sart sawdagerleri qızdarın, qatındarın äketetin boldı. Kedeylik qamıtınan qutılamız ba dep qazaq qızdarın «qalıñ mal» degen sıltawmen satwğa aynaldı.
Bul mäselelerdiñ tübine boylamağan qazaqtıñ alğaşqı jazwşıları qalıñ maldı jaw kördi. Qazaq gazetterinde jas qız­dardıñ egde tartqan adamdarğa turmısqa şığwı, kedey qızdarınıñ toqal bolıp basqa üydiñ tabaldırığınan attağanda körgen beyneti barınşa sınaldı. Ärïne, surqay körinister bar edi. Osını paydalanıp Keñes ökimeti 1920 jılı «Qalıñ maldı joyu» twralı dekret qabıldadı. Al qalıñ mal qazaqtıñ otbası men neke qarım-qatınastarınıñ negizgi arqawı bolatın. Bul jerde men Resey genştabınıñ polkovnïgi, analïtïk M.Krasovskïydiñ 1868 jılğı jarïyalanğan pikirin ustanamın: «Etot wplaçïvaemıy jenïhom kapïtal v veşah, den'gah, skot ï proçee nazıvaetsya kalımom. On nwjen otcw otpwskaemoy zamwj, çasto daje bez ee soglasïya, doçerï, vo pervıh, kak dokazatel'stvo sostoyatel'nostï jenïha, drwgïmï slovamï – otcw nevestı nadobno wbedït'sya v tom, çto bwdwşïy zyat' nadelen ot svoego otca ïmwşestvom ï sledstvenno v sostoyanïï soderjat' semeystvo. Vo vtorıh, çem bol'şe kalım, tem trwdnee vıplatït' ego srazw, a wplaçïvaya po çastyamï ï prïtom vsegda lïçno, jenïh… v perïod wplatı kalıma, çasto poseşaya nevestw ï ïmeya dostatoçno vremenï dlya togo, çtobı soytïs' s neyu, on v toje vremya po obıçayu doljen…prïvozït' s soboyu podarkï dlya rodstvennïkov nevestı; takïm obrazom, znakomstvo ïlï, vernee skazat', tamırstvo mejdw dvwmya, prejde mojet bıt' soverşenno çwjdımï, rodamï s kajdım dnem vse bolee ï bolee wproçïvaetsya. V-tret'ïh, prï pomoşï kalıma w ïnıh bednyakov wstraïvaetsya prïlïçnoe prïdanoe, kotoroe, takïm obrazom, nïskol'ko ï nïkogda ne wstwpaet kalımw, a w mnogïh daje prevoshodït ego (otaw üy de jasaw quramına kiredi – J.A.). Jenïno je prïdanoe, po obıçayu narodnomw, svyaşenno: ono nï v kakom slwçae ne mojet bıt' otçwjdeno v pol'zw detey kïrgïza ot drwgoy jenı, ïlï v ç'yu-lïbo pol'zw, no vsegda sostavlyaet neot'emlemwyu sobstvennost' jenı, za kotorwyu vzyato, ï ee potomstva, tak çto hotya prïdanoe ïnogda delaetsya sobstvenno ï na sçet jenïha, no mejdw tem delo eto v takom vïde ne vıglyadıvaet, ï poslednïy, prï razlade s jenoyu, nïkogda na ee ïmwşestvo ne posyagaet… Kalım, v swşnostï, doljno sçïtat' odnoyu ïz obdwmanneyşïh mer obespeçenïya semeystva, odnïm ïz lwçşïh obıçaev polwdïkogo naroda». Men qalıñ malğa qatıstı osı M.Krasovskïyden mıqtı jazğan adamdı oqığanım joq. Qazirgi küni qalıñ maldı jañğırtw qoğamdı jañğır­twdıñ bir quralı bolwı mümkin. Nege deseñiz, qız qundı boladı. Bul – bastı mäsele. Ekinşiden, qalıñ mal degeniñiz – bir bölmeli üy, eger siz qırıq jeti töleseñiz, qırıq jeti şarşı metr otaw alasız, otız jeti töleseñiz – otız jeti şarşı metr, jïırma jeti töleseñiz – jïırma jeti şarşı metr, yağnï jas otbası birden şağın üyge ïe boladı. Qalıñ mal jïnaw är qazaqtan menşik ïesi bolwdı talap etedi, yağnï älewmettik jawaptılıq küşeyedi, är qazaq menşik ïesi bolw üşin küresedi» dep ayaqtaptı.
Ä degennen tarïhşınıñ oyın quptay ketkender şamalı boldı. Uzın-sonar talqığa da tüsken joq. Tüsinikti de. Qızğa qalıñ berw köp adamğa ersi körinedi. Öz qızın sattı dep sınaytındar da bar. Bul rette, adam sawdası emes, jas otbasınıñ materïaldıq jağınan qoldawdıñ bir jolı ekenin oylamaydı. Qalıñ berip, qız alğan utılmaydı. Bergen «malı» jasawı bolıp qayta oraladı.
Jalpı alğanda, «qalıñsız qız bolsa da, kädesiz qız joq» dep bul dästürden qol üzbey kele jatqandar az emes. Sonıñ biri – oñtüstik, batıstağı ult dästürin berik ustanğan oblıstıñ turğındarı arasında bul dästür üzilgen joq, qal-qaderinşe qalıñın berip, jasawlatıp kelin tüsirip, qız uzatıp jatır. Statïstïka boyınşa osı öñirlerde ajırasw da az eken.
Qalıñı tölengen qızdıñ qadiri boladı. Mundayda adam alıp jatırmın ğoy dep qayın jurtı tartınbağan. Kelse de, ketse de bar-joğı bilinbeytin qadirsiz emes, kädesi jasalğan kelin tüsken jerine tez siñip ketip, artına qaraylamawına da qalıñ malı äser etedi.
Qalıñ maldıñ tağı bir salmağı bar. Jat jurttıq tärbïe­lep otır­ğan ata-ananıñ jawapkerşiligi artadı. Qızdıñ bey-bereket jürisine tıyım salınadı, otbasındağı ornına män berilip, bolaşaqtağı üy-jaydıñ ïesi retinde öz röline durıs qaray bastaydı. YAğnï turmısqa şığw bazar aralap kelgendey emes, öte jawaptı qadam ekenin sezinetin boladı. Munday jağdayda «jaraspasa ajırasar» degen söz müldem umıtıladı. Osı söz köp şañıraqtıñ opırılıp, ortasına tüswine sebep bolıp jürgeni ötirik emes.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı