«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Qayıp hannıñ hatı

0 108

Elordada Türik mädenï ortalığınıñ uyımdastırwımen Ulttıq mwzeyde «Osmanlı memleketi men Orta Azïya handıqtarı qarım-qatınas qujattarı» attı körme ötti. Onda ortağasırlıq Osmanlı memleketiniñ izbasarı 1703 jılı taqqa otırıp, 1730 jılğa deyin bïlik jürizgen İİİ Ahmet sultanğa qazaq hanı Qayıp tarapınan joldanğan hattar qoyıldı.Bul jädigerler qalay bolmasın, kezinde dara bïlik ïesi bolğan musılman türki tuqımdas tulğalardıñ özara baylanısın äygileytin qujat ekeni anıq.
İİİ.Ahmet öz zamanında otarşıl Reseydiñ ortaazïyalıqtarğa ıqpalın azaytwdı közdegen tulğa bolsa, qazaq hanı Qayıp bïlikke kelgen jıldarı (1715) şığıstan – joñğar, oñtüstikten – hïwa-qoqan, soltüstikten reseylik basqınşılar jerimizge köz alartqan qïın zaman-tın.
Osınday almağayıp jıldarı Qayıp han Täwkeulı türik sultanına 1711 jäne 1713 jılı eki hat jazıptı. Birinşi hattı zerttewşi-şığıstanwşı Ï.V.­Erofeeva Türkïya murağatınan (Arhïv Osmanskoy ïmperïï. Topkapı Sarayï. Name-I Humayun 251. T. 12.) alıp, osman-türik tiliniñ mamanı T.Beysembïevanıñ qatıswımen orısşalağan körinedi.
Al hattıñ qazaqşa mätini mınaday: «Eki qasïetti qalanıñ (Mekke men Medïna) qız­metşisi, jer men teñiz qahanı, qahandardıñ qahanı Ahmet han sultandı bïlik pen erlik, örlik pen ädilettilik, dañq pen qayırımdılıq nurlandıradı, dinimizdiñ şınayı särwarı – ulı bïlewşi ordanıñ jäne dañqtı äri joğarı Osman-han äwletiniñ layıqtı äri maqtawlı izbasarınıñ dañqın tatwlıq pen kelisim, aqköñildilik pen ıntımaqtastıq ayşıqtaydı.
Sizdiñ märtebeli oyıñız aldında şınayı dosıñız Täşkenttegi Afrasïaf tağında otırğanına osı aytılğandar aşıq ayqındıq bersin. Özimizdiñ quzırımızdağı jäne ïeligimizdegi: Türkistan, Ändijan, Sayram, Qaraqalpaqïya jäne basqa da halıqtar şarïğattıñ jasıl bayrağın asqaqtatw üşin tañerteñ de, keşke de şınayı izgilikpen duğa jasaymız.
Sizdiñ märtebeli ğuzırıñız aldında, bizdiñ memleketimiz ben Mäskew (Moskov) memleketiniñ arasında «Aka Aştak» dep atalatın ïelik bar ekenin mälimdeymiz. Onıñ turğındarı, barlığı – sünnïtter. Burın bul ïelik talan-tarajığa tüskende Mäskew onı küşpen bağındardı.
Sodan beri olar – Mäskew quzırında jäne oğan baj-salıq töleydi. Endi mine, osı halıq bükil äskerimen jäne twı astına jïnalğandarmen Mäskewden qorıqqandıqtan musılman dinine şeksiz berilip bizge köşti. Eger siz bizge qol uşın beretin bolsañız, biz dinsizderden (käpirlerden) osı ïeliktiñ segiz qalasın tartıp alar edik. Eger biz birlese qïmıldasaq, Mäskew ïeligine ayıqpas kesir keltiremiz. Osı oymen biz sizge eñ äweli, dostıq maqsatpen Cayyïkwlï çwhra-agasï-bïdi Ulı aylaqqa (orısşasında – port) jibermek bolğan edik, alayda bizdiñ qulağımızğa soğıs twralı jäne käpirlerdiñ jeñilis tapqanı twralı habar jetti. Aynalamız qwanışqa toldı.
Osı oqïğa twralı habar bizge jetisimen biz özimizge şınayı berilgen jäne märtebeli Qurban-bek kökiltaş arqılı sizdiñ sarayıñızğa osı hattı joldadıq. Sizdiñ ükimiñiz qanday bolatındığı twralı habardı jıldam jiberseñiz, biz onı asığa kütemiz. Sizdiñ izgilikke tolı saltanattı sarayıñızdan aytılğannıñ bärin biz joğarı därejede orındawğa dayınbız».
Qayıp han hatında osılay depti. Bizdiñ maqsat – öz oqırmandarımızğa tarïhï hattıñ mätinin usınw. Oğan äri qaray taldaw jasawdı mamandarğa qaldırdıq. Desek te, Ï.V.Erofeeva hanım hatta aytılğan «Aka Aştak» ïeligi jaylı, bul ölke Jayıq-Oral alqabı dey otırıp, «aka» sözin «özen» dep täpsirlese, osındağı «Cayyïkwlï çwhra-agasï» atawı Äbilqayır hannıñ Orınbor gwbernatorına jazğan hatında tağı da kezdesetindikten, bul söz märtebeli bïik adamğa beriletin lawazım bolar depti.

Beken QAYRATULI

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı