«استانا اقشامى»
ەل جۇرەگى – ەلوردا شەجىرەسى

پوليتسياداعى رەفورما: ۇلكەن ءىستىڭ باستاۋى

0 82

پوليتسيانىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلىنىڭ تومەندىگى تۋرالى كوپشىلىك ورتادا ءجيى-ءجيى پىكىرلەر ايتىلادى. ءتىپتى وسى تۇرعىدا وتكەن جىلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە مانەرلەپ سىرعاناۋشى دەنيس تەننىڭ ولىمىنە بايلانىستى ەلدىڭ باس پوليتسەيى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ قىزمەتىنەن كەتۋىن تالاپ ەتكەن ادامدار دا بولدى. ارينە، ءبىر باسشىنىڭ ورىنتاعىن بوساتقانىنان پوليتسياداعى قوردالانىپ قالعان ءتۇيىندى تۇيتكىلدەر شەشىلە قالمايدى. الايدا سالاعا سەرپىندى وزگەرىستەر جاساپ، كەزەكتەن تىس اتتەستاتسيا وتكىزۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىندە تۇرعان وتكىر ماسەلە ەكەنى راس.

گرۋزيا تاجىريبەسى بىزگە كەلە مە؟

كەيىنگى كەزدە پوگون تاققان ادام­دار تۋرالى «ولار باس قاتىرىپ، قىلمىسكەردى ىزدەمەيدى. ءتىپتى سول ادامدى تاپقان كۇننىڭ وزىندە ول ءادىل جازالانۋى ەكىتالاي» دەگەن سوزدەر ايتىلىپ ءجۇر. دەگەنمەن ستاتيستيكا ەلىمىزدە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا قىلمىستىڭ ون پا­يىزعا ازايعانىن، كريمينوگەندىك جاعدايدىڭ قاتاڭ باقىلاۋدا ەكەنىن كورسەتەدى.
راسىندا دا سولاي ما؟ الدە ۇساق­-­تۇيەك ۇرلىق پەن ءتارتىپ بۇ­زۋ­شىلىقتى تۇرعىندار «پوليتسيا ءبارىبىر تابا المايدى» دەپ شاعىمدانباي-اق، سول «جابۋلى قازان» كۇيىندە قالدىرىپ قويىپ ءجۇر مە؟
ازاماتتاردىڭ پوليتسياعا دەگەن سەنىمىنىڭ بۇرىنعىداي نىق بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
بۇل باعىتتا ساراپشىلار گرۋزين تاجىريبەسىن العا تارتادى. ويتكەنى كاۆكازدىق تاۋ حالقى ايتارلىقتاي قىسقا مەرزىمدە پوليتسيا جۇمىسىندا بۇرىن بولىپ كورمەگەن وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن.
ولار نە ىستەدى دەيسىز عوي؟ ەڭ ءبىرىنشى ءىس باسىنا وتانسۇيگىش، ەڭبەكقور، قابىلەتتى ماماندى تاڭداۋ ءۇشىن جۇيەلەپ ىرىكتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ياعني ەمتيحان، سىناق، تەس­تىلەۋ ارقىلى اتتەستاتسيا وتكىزىپ، ورگاندى امەريكالىق جۇيەدە قايتا جاساقتاعان. بۇعان قوسا، كيىم ۇلگىلەرى وزگەرتىلىپ، ءار جەكە قۇرامعا سۋ جاڭا ماشينالار ساتىپ الىنعان. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىلارى ون ەسە ءوسىرىلىپ، ءار پوليتسەيگە كەم دەگەندە 1200-1300 دوللار ەڭبەكاقى تولەگەن.
ەلۋ دوللار پارا العان ادام تەمىر تورعا قامالاتىنداي قاتاڭ زاڭ شىعارىپ، پارا بەرمەۋ مەن پارا الماۋدىڭ بارلىق جولدارى ويلاس­تىرىلعان. ءار بۇرىشقا بەينەكامەرا قويىلىپ، كومەكەيى بۇلكىلدەپ، قولدارى جىبىرلاپ تۇراتىن ارىپتەستەرىن بايقاسا، كەز كەلگەن ادام ارناۋلى قۇرىلعان ينسپەكتسياعا بىردەن حابارلاۋى كەرەك ەكەن. ولاي بولماعان جاعدايدا، سول ادامنىڭ ءوزى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىن بولعان.
ءتىپتى كەيدە ارناۋلى ينسپەكتسيا­نىڭ ادامدارى قاراپايىم ازاماتتاردىڭ كەيپىنە ەنىپ، ماي-گە قوماقتى قارجى ۇسىنىپ، تەكسەرىپ تە كورگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە باس اينالاسى ءبىر-ەكى ايدا ورگاننان 500-گە تارتا ادام شىعارىلىپ، جۇمىسقا تۇگەلىمەن جاڭا قىزمەتكەرلەر الىنعان. ءسويتىپ امەريكا ۇلگىسىندەگى جول پاترۋلدىك پوليتسيا­سى قۇرىلعان. مىنە، وسى رەفورمادان كەيىن گرۋزيادا پوليتسياعا دەگەن حالىق سەنىمى 5-تەن 90 پايىزعا دەيىن كوتەرىلىپتى.
وسىنداي وزگە ەلدەر پوليتسياسىنىڭ جۇمىسىنداعى وڭ وزگەرىستەردى زەرتتەۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وتكەن جىلى گەرمانيادا، پولشادا، ەستونيادا، تاعى دا باسقا ەلدەردە بولىپ قايتتى.
«ءبىز وسى مەملەكەتتەردەگى رەفورمالاردان وزىمىزگە كەرەگىن عانا الدىق» دەدى قالمۇحانبەت قاسىموۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋىندە.
گرۋزيادا بۇل باعىتتاعى رەفورما بىرنەشە جىلدار بويى تەرەڭدەتە جۇرگىزىلدى. 2006 جىلى تەك پوليتسيا ماشينالارىن كومپيۋتەرلەندىرۋ ءۇشىن اقش-تان 1 ميلليون دوللار الىنسا، 2009 جىلى وسى سالاداعى بارلىق وزگەرىستەردى قامتۋ ءۇشىن اق ءۇي بيلىگى 20 ميلليون دوللاردى قوسىمشا تاعى ءبولدى. ال قازاقستاندا بۇل جۇمىستار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى. سوندىقتان كورپەسىنە قاراي كوسىلگەن مينيستر مىرزانىڭ «رەفورمانى ءبىز ءوز مۇمكىندىگىمىزگە قاراي جۇرگىزىپ جاتىرمىز» دەۋىن تۇسىنۋگە بولادى.
دەگەنمەن ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن پوليتسيانىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن قوسىمشا 21,4 ملرد تەڭگە بولىنگەنى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى.
سونىمەن قاتار، قازىر اتتەستاتسيا جۇرگىزىپ، پوليتسيا ورگاندارىندا قاعازباستىلىقپەن اينالىساتىنداردى قىسقارتۋ، سونىڭ ەسەبىنەن حالىققا ەتەنە جاقىنداۋ سانالاتىن جول ءپاترۋلى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن 50 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋ قاراستىرىلۋدا.

كيىم ۇلگىسى قاشان اۋىسادى؟

ىشكى ىستەر دەپارتامەنتتەرى پوليتسيا دەپارتامەنتى بولىپ وزگەرتىلگەلى ولاردىڭ كيىم ۇلگىلەرىن دە اۋىستىرۋ ماسەلەسى ناقتى ايتىلا باستادى. بىراق بۇل ءبىر كۇننىڭ ءىسى بولماعاندىقتان، الۋان پىكىرلەر مەن ءتۇرلى وي-تۇجىرىمدار ەسكەرىلىپ، جان-جاقتى زەرتتەلۋدە.
جاسىراتىنى جوق، ورگاننىڭ ادامدارى وزدەرى كيىپ جۇرگەن فورمالارىنىڭ كەيدە جۇمىس بارىسىندا ءتۇرلى ىڭعايسىزدىقتار تۋعىزاتىنىن بۇعان دەيىن دە اراگىدىك ايتىپ قالىپ ءجۇردى. ءتىپتى وسىدان جىل جارىم ۋاقىت بۇرىن ۆەدومستۆو باسشىسى وتكىزگەن ءبىر جيىندا وسى ماسەلە اياقاستىنان كوتەرىلىپ، ءبىر قىزمەتكەر كيىپ جۇرگەن كيىمىنە قارۋ اسىنۋ قيىندىق تۋعىزاتىنىن ايتسا، ەكىنشىسى وزىنە ونىڭ الاباجاق ءتۇسى ۇنامايتىنىن اشىق ءبىلدىرىپ ەدى.
ەلىمىزدە پوليتسيا كيىمىنىڭ 2001 جىلى اۋىسقانىن ەسكەرسەك، بۇگىندە زامان تالابىنا ساي ىڭعايلى، رەسپۋبليكانىڭ كليماتتىق جاعدايلارىنا سايكەسەتىن جاڭا كيىمنىڭ بولعانى دۇرىس ەكەندىگىن كوپشىلىك قاۋىم دا قولداپ وتىر.
ەندى وسى وڭ تالاپتار قاشان قولعا الىنادى؟ ونى ءالى دە بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن كۇتۋ كەرەك پە؟ مىنە، وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەنىمىزدە انىقتاعانىمىز – قازاقستاندىق پوليتسيانىڭ جاڭا كيىم ۇلگىسىنىڭ جالپى نۇسقاسى دا­يىن ەكەن. ءتىپتى وسى كيىمدەردى تىگىپ بەرۋگە تىلەك ءبىل­دىرۋشى وتاندىق ىسمەرلەر دە از ەمەس كورىنەدى. دەگەنمەن ءبىراز ۋاقىت بۇ­رىن كانادا مەن ەۋروپا ەلدەرى پوليتسەيلەرىنىڭ كيىم فورمالارى سالىستىرىلا زەرتتەلىپ، وسى سالاداعى ماماندار ورتاق ءبىر شەشىم شىعارۋى كەرەك بولعاندىقتان، قازاقستاندىق ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ جاڭا كيىم ۇلگىلەرى ءالى حالىق نازارىنا ۇسىنىلماي وتىر.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باسشى­لىعىنىڭ ايتۋىنشا، جاڭا كيىمنىڭ ديزاينى مەن جالپى ماتەريالدارىن تاڭداۋ ماسەلەسىندە ءار قۇرامدا «پوليتسيانىڭ جاڭا كيىم ۇلگىسىنىڭ قانداي بولعانىن قالايسىز؟» دەگەن ساۋالناما جۇرگىزىلىپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بارلىق تالاپ-تىلەكتەرى مەن سىن-ەسكەرتپەلەرى نازارعا الىنعان كورىنەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، بۇدان بىلاي پوليتسيادا ەتجەڭدى ادامدار، ياعني قارنى شىققان قىزمەتكەرلەر جۇمىس ىستەمەيتىن بولادى.
«پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ تەك كيىمى عانا ەمەس، ءوزى دە سىمداي تار­تىلعان سىمباتتى بولۋى كەرەك. ءايت­­پەسە، قارنى قاباقتاي ادام شيىرشىق اتىپ، جاتتىعۋ جاساي الا ما؟ ءبىز قاتارىمىزدى ونداي قىزمەتكەرلەردەن تازارتۋعا تىرىسامىز» دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى قالمۇحانبەت قاسىموۆ.

اتتەستاتسيا قالاي وتپەك؟

2018 جىلدىڭ 25 جەلتوقساندا ەلىمىزدىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن كەزەكتەن تىس اتتەستاتسيالاۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعى جاريالاندى. ەندى، مىنە، الداعى 6 ايدىڭ ىشىندە ارنايى كوميسسيا ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس اتالعان سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتايتىن بولادى.
«كەز كەلگەن جاڭالىقتى ەنگىزۋ ءۇشىن الدىن الا دايىندىق كەرەك. بۇل جولعى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ىرىكتەۋ ءداستۇرلى ءۇش جىلدا ءبىر وتكىزىلەتىن ناۋقاننان مۇلدە بولەك. ءدال قازىر ەلباسى تاپسىرماسىمەن اتالعان مينيسترلىكتە رەفورما باستالىپ كەتتى. كەيبىرەۋلەر ونى «جاڭعىرتۋ»، «وزگەرتۋ» دەپ ءجۇر. جوق، بۇل – ودان گورى كۇردەلىرەك ۇدەرىس. پوليتسياعا حالىقتىڭ سەنىمى ازايىپ كەتكەنىن ايتقان مەملەكەت باسشىسى وسى سالادا تۇبەگەيلى جاڭالىقتار جاساۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز وعان قامدانىستى بۇگىننەن باستاپ كەتتىك» دەدى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى الەكسەي كالايگيدي جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاننىڭ ىشكى ىستەر ورگانىندا 120 مىڭعا تارتا قىزمەتكەر بار ەكەن. 2015 جىلى اتتەستاتسياعا قاتىسقان 75 مىڭ ادامنىڭ 4 مىڭى قىزمەتىمەن قوشتاسىپ، 1800-ءىنىڭ لاۋازىمى تومەندەگەن بولاتىن. ال 370-تەي قىزمەتكەر ىرىكتەۋگە قاتىسپاي، ءوز ەركىمەن جۇمىسىنان بوساپتى. قازىر ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ كوپشىلىگىندە «بيىلعى ىرىكتەۋ قالاي بولادى؟» دەگەن كۇمان مەن كۇدىك باسىم. ولاي دەيتىنى، ءمينيستردىڭ ءوزى پوليتسيا قاتارى 10 پايىزعا قىسقارىپ، ۇنەمدەلەتىن 16 ميلليارد تەڭگەنى قالعان قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە جۇمساۋدى ۇسىنىپ وتىر.
دەگەنمەن كيىم ۇلگىسى دە، اتتەستاتسيا دا الدا كوزدەلىپ وتىرعان اۋقىمدى جاڭارۋ كەزەڭىندەگى بەلگىلى ءبىر باسپالداقتار عانا. ال ناعىز رەفورما حالىقتىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ، ولارمەن ەتەنە جاقىنداسا تۇسۋدە جاتىر. بۇل جونىندە قر ءىىم باسشىسى «ءبىز قازىر ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلىمدى تۇبەگەيلى جاڭارتۋدى قولعا الدىق. وسى نەگىزدە ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىن سەرۆيستىك مودەلگە كوشىرىپ، كادر تاڭداۋدا دا تىڭ باعىتتار ۇستانامىز. باسقارۋ تەتىكتەرىن وڭتايلاندىرىپ، شتاتتىق كەستەگە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزەتىن بولامىز. ءسويتىپ ءتارتىپ ساقشىلارىنا دەگەن قوعامنىڭ سەنىمىن نىعايتىپ، حالىقتىڭ قاۋىپسىز ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالادى» دەگەن ەدى.
لايىم سولاي بولعاي!

پىكىر جازۋ

پوچتاڭىز جاريالانبايدى