«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

ÖZGERTİP JAZIP TEGİÑDİ, ÄDEPSİZ QILDI KELİNDİ

Qazaqstanda turmısqa şıqqan qızdardıñ küyewiniñ tegine köşwi qalıptı ürdiske aynalğan. Keñes Odağı tusınan bastaw alğan bul jayt Qazaqstan täwelsizdik alğalı 30 jılğa tayasa da äli joğalğan joq. Orıs otarşıldarınıñ qazaq ultınıñ ädet-ğurpın, babadan jalğasqan bağalı dästürin burmalawdıñ bir körinisi esepteletin bul qağïdanıñ qazaqtıñ dästürine jat ekenin eskeretinder de el işinde sïrep baradı.

0 69

At tergew – asıl dästür
Qazaq kelinderiniñ şeşendigin, suñğılalığın, ädeptiligin körsetetin dästürimizdiñ biri –
at tergew. Ol jaña tüsken kelinniñ ata-enesiniñ, qayın ağa, abısındarınıñ, qayın siñlileri men qayındarınıñ, awıldağı jası ülken, sıylı adamdardıñ atın tike atamay, basqaşa at qoyıp, balamalap aytwın meñzeydi. Naqtılap aytqanda, bosağa attağan kelin küyewiniñ äke-şeşesin «ata», «apa», «ene» dep atasa, qaynağasın «ülken ağa», äyelin «ülken abısın», «jeñeşem», qayındarın «mırza», «seri», kelinşegin «teteles», «aqıldas», qayın siñlilerin «erkem», «kerbez» degen attarmen atağan. Jasına, bedel-därejesine, minez-qulqına, sın-sïpatına, käsibine qaray da at qoyıp tergegen qazaq kelinderi öz küyewiniñ atın da tike atamay, «otağası», «balalardıñ äkesi» dep izettilik körsetken.
«At tergemese, artqan jük awadı» dep ırımdaytın halqımızda kelinderiniñ at tergew şeberligin beyneleytin mınaday bir mısal bar. «Bir-birine jaqın twısqan Qamısbay, Qaşqınbay, Qwanbay, Tezekbay, Bulaqbay, Qasqırbay, Qoylıbay, Qayraqbay, Pışaqbay, Qılışbay esimdi ağayındılarğa bir qız kelin bolıp tüsipti. Bir küni awıl mañındağı bulaqtıñ arğı jağında qamıs­tıñ qasında jayılıp jatqan qoyğa qasqır şawıp, bir toqtını jaralaydı. Onı tezirek bawız­dap almasa aram öletin bolğan soñ, oqïğanı közimen körgen jas kelin awılğa bılay dep ayğay salıptı: Aw, halayıq, sarqıramanıñ (bulaqtı aytadı) arğı jağında, sıldıramanıñ (qamıs­tı aytadı) bergi jağında, mañıramanı (qoydı aytadı) ulıma (qasqırdı aytadı) jaralap ketti. Jıldam bilewit (Qayraq) pen janıma (pışaq) äkelip, adal oraqtap almasa, öletin türi bar» depti». (q. Halïd «Tawarïh hamsa», Almatı, «Qazaqstan», 1992 j). Mine, kördiñiz be, qısıltayañ sätte de ädepten ozbaytın qazaq äyelderiniñ tapqır­lığın! Alayda babadan balağa jalğasqan osı asıl dästürimiz bul künde bükildey joyılıp ketpegenimen, arqawı bosap baradı. Burın «ar­waqtan, şañıraqtan uyat boladı» dep ülkenderdiñ atın janı şığıp bara jatsa da atamaytın qazaqtıñ kelinderi qazir atasınıñ atın ayta berwden tım qımsınıp ket­peytin boldı. Kerek deseñiz, barğan äwletiniñ tegine köşip, atasınıñ atın famïlïya­sı retinde künde atap jürgen kelinder de köp.

Zañ men dinniñ ükimi qalay?
Azamattıq quqıq turğısınan alğanda, nekelengen qızdıñ bu­rınğı teginde qalwı nemese özgertwi – öz erkinde. Zañdıq turğıdan aytatın bolsaq ta, «Neke jäne otbası twralı» zañnıñ 31-babında erli-zayıptılardıñ tek tañdaw quqığı anıq körsetilgen. YAğnï neke qïğan kezde olar öz qalawları boyınşa tegin tañdaydı, ortaq tekti qoldanwına da, öziniñ tegin saqtap qalwına da boladı. Al neke buzılğan jağdayda, neke qïğan kezde tañdağan tekterin saqtap qalwğa nemese nekege deyingi tekterin qalpına keltirwge quqılı.
Qazir küyewiniñ famïlïyasına köşpegenderge «waqıtşa turmısqa şıqqandar» dep qaraytındar da joq emes. Alayda bosağanıñ beriktigi tektiñ birdeyliginde emes, mahabbat pen qurmettiñ quzırında ekeni kim-kimge de tü­sinikti ğoy. Osı turğıdan alğanda, jigitterdiñ bolaşaq jarınıñ pikirimen sanas­pay, äyeliniñ öz tegine ötwin talap etip, tabandap turıp alwı da durıs emes. Qalıñdıqtıñ da Qazaqstan azamatı retinde quqığın paydalanıp, öz tañdawın jasaw erki bar.
Al dinï turğıdan kelgende, mamandardıñ pikiri ekige jarıladı. Keybir din mamandarı payğambarımızdıñ: «Kimde-kim özin öz äkesine emes, özgege qatıstı etse… Allanıñ, periştelerdiñ jäne bükil adamdardıñ lağneti soğan bolsın» degen hadïsin alğa tartıp, tek awıstırw künä dep
eseptese, buğan qarsı pikirdegiler tek özgertwdiñ dinge qayşı emestigin, bul tek «pälenşe-tügenşeniñ otbasına äyel bolıp bardı» degendi ayğaqtaytının aytıp, sahabalardıñ jubayları «pälenşeniñ äyeli» dep şaqırılğanın mısal ğa keltiredi.

Dästürge tompaq, saltqa sıyımsız
Qazaqı tanım turğısınan ayt­qanda, tek adamnıñ soyı dep qaraw­ğa boladı. Ol tipti ata-anasınıñ kim ekenin ayqındaytın qujat ispetti bolğandıqtan, onı özgertw şıqqan teginen bas tartwmen birdey. Al şıqqan tegiñdi özgertw qazaqtıñ qalıptasqan şejiresin buzwmen teñ. Ärïne, äyel (qız) adam şejirege enbegenimen, ol da bir äwlettiñ artında qalğan tuyağı. Sosın da atamız qazaq «qız – jat jurttıq» dep bilip, qızın birewdiñ bosağasına bala qılıp bergenimen, tegin özgertpegen.
Uzatılğan qızdıñ tegin awıs­tıratın ädet Qazaqstanda, Türkïya qazaqtarında (bul elde nekelengen äyeldiñ küyewiniñ tegine köşwi mindetti) bolğanımen, Qıtay men Moñğolïya qazaqtarında joq. Moñğolïya qazaqtarınan şıqqan şejireşi, jazwşı Şınay Rahmetulı kelinniñ küyewiniñ tegine köşetin ädet qazaq dästürine jat, slavyan halıqtarınan kelgenin ayta kelip bılay dedi: «qazaqtıñ kelinderi atasınıñ atın aytpaq tügil, kelin bop tüsken eldiñ rwınıñ atın da tike atamağan. Mäselen, şerwşi rwınıñ kelinderi atalğan rwdı «jorıqşı» dep tergese, taylaq rwınıñ ke­linderi taylaqtı «buydasalma» dep ataydı. Bul – jay at tergew ğana emes, arwaqqa degen qurmet. Munday dästür moñğol ultında da bar. Kïiz twırlıqtı eki ulttıñ turmıs-saltındağı munday uqsastıq at tergew dästürimizdiñ tamırı tım tereñde jatqanın ayğaqtasa kerek.
Fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı Bekjan Äbdwälïulı da jaña tüsken kelinderdiñ tegin özgertwin quptamaytının, kerisinşe, qazaqtıñ «ulı», «qızı» dep qoldanatın dästürin qayta qalıptastırw kerektigin aytadı. «Qazaq qızın uzatqanda «süyegi meniki, eti seniki» dep beredi. Bul aradağı süyekti tek dep tüsinwge boladı. Onıñ üstine, bizdiñ qazaq tolıq atı-jönin jazğanda nemese aytqanda «ulı», «qızı» dep ataytının eskersek, orıstıñ ıqpalımen engen dästürimizge kereğar ädetten qutılatın kez keldi. Ekinşi jaqtan aytqanda, tegin özgertken kelin famïlïyası arqılı künde atasınıñ atın atap otıradı. Bul dästürge sıymaydı. Sondıqtan esimimizdiñ artına ulı, qızı dep qoswdı qayta qalpına keltirwimiz kerek. Munıñ artında ulttıq şejire tur. Köne türkilerden jalğasqan bul dästürdi keşegi Alaş arıstarı da saqtap keldi» deydi ol. Bizdiñ de aytar oyımızğa osıdan artıq süyew joq.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı