«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Önegeli ömir belesteri

0 52

Keñes ökimetiniñ qılışınan qan tamğan ujımdastırw  jıldarında at jalın tartıp minip,  respwblïkamızdıñ qalıptasıp, damwına elewli üles qosqan adamdardıñ biri – Rabbanï Muhamedïyarov. Onıñ elimizdiñ quqıq qorğaw salasına siñirgen eren eñbegin zamandastarı äli umıta qoyğan joq. Ol, äsirese, Aqmola, Soltüstik Qazaqstan, Qarağandı oblıstarında jawaptı qızmetterde jürip, halıqpen etene aralastı. Biz bügin Qazaqstan prokwratwrası qızmetkerleriniñ käsibï merekesi küni oqırmandar nazarına osı esimi el esinde qalğan birtwar tulğa twralı maqalanı usınamız.

Ol 1908 jılı qazan ayında Aqmola gwbernïyası Semenov bolısınıñ (Qazirgi Aqmola oblısınıñ Celïnograd awdanı) Pokrovka  awılında dünïege kelipti. Äkesi Kaşov Muhamedïyar men anası 1921 jılı eldi jaylağan alapat aştıqtan köz jumıp, 13 jasar Rabbanï buğanası qatpay jatıp, qatal tağdırmen betpe-bet keledi. Eñ ayawlı et jaqın adamdarınan bir künde ayırılw jas öspirimdi birden eseytedi. Endi ol eşkimge arqa süyey almaytının jete uğınıp, jaña ömirge öz betinşe  beyimdelwdiñ äreketterin jasay bastaydı.

Panasız qalğan jetkinşekti Keñes ökimeti qamqorlığına alıp, Aqmoladağı balalar kommwnasına qabıldanadı. Ol on altı jasında alğaşqılardıñ biri bolıp, komsomol qatarına qabıldanadı. Ömirinde ayırıqşa bir este qalatın säti bolaşaqqa nıq senimmen qadam basqan, eti tiri balañ jigitke komsomol bïletin memleket qayratkeri, qazaq-keñes ädebïetiniñ negizin salwşılardıñ biri, dawılpaz aqın Säken Seyfwllïnniñ tapsırwı edi.   Mine, osı bir oqïğa onıñ ömirge degen şın talpınısın oyatıp, qïyalına qanat bitiredi. Burın da alğırlığımen, sabaqtı üzdik oqwımen közge tüsip jürgen bala, endi ädebïetke qumartıp, qoğamdıq ömirge belsene aralasa bastaydı.

Oqwdı eñbekpen uştastıra jürip, 1924-1925 jıldarı Petropavl qalasındağı is jürgizwşiler kwrsın bitirip aladı. Keyin Qorğaljın awdandıq atqarw komïtetine hatşılıq jumısqa ornalasadı. Zerektiginiñ arqasında tek hatşılıq qana emes, äkimşilik-tehnïkalıq jumıstarğa da belsene aralasıp, awdandıq atqarwşı mekemedan  keleşek ömirine qajetti mol täjirïbe de jïnaydı.

Waqıtpen sanaspay, kün demey, tün demey özine tapsırılğan qızmetti bar ınta-ıqılasımen  atqarıp jürgen jigit törağanıñ közine birden tüsedi. Onıñ tärtipke bağınğan birsözdiligin bayqağan awdan basşısı jawaptı mindetter jüktep, sınaqtan ötkizedi. Quqıq qorğaw organdarımen tığız baylanıs ornatwdı jüktep, osı salanıñ adamdarımen qarım-qatınasın nığayttıradı.

Osılay Qorğaljında altı jıl jumıs istegennen keyin Aqmola qalasına temir jol stansasınıñ jumısşı komïtetin basqarwğa jiberedi. Jaña jer, jawaptı jumıs. Aqmola – Qartalı temir jol jelisi qurılısınıñ qarqın alğan kezi. Jumısşılardıñ jağdayın jasay otırıp, basşılıq qoyıp otırğan awqımdı mindetterdi waqıtında orındaw kerek. Qïın şaq, işer tamaq pen kïim-keşektiñ de qat kezi. Soğan qaramastan, Rabbanï Muhamedïyarulı ujımındağı  qızmetkerlerdi ortaq iske jumıldıra otırıp, olardıñ azıq-tülikpen de, qıstıq jılı kïimmen de waqıtında qamtamasız etilwine qol jetkizedi.

Birsözdi, ustanımı berik, jumısşılar komïtetiniñ törağası köp keşikpey parïyalıq jumısqa awıstırıladı. Buğan sebep, ol osınıñ aldında ğana, atap aytqanda, 1931 jıldıñ kökteminde kommwnïstik partïyanıñ qatarına ötken bolatın. Endi mine, alğaşqı qadamın Soltüstik Qazaqstan oblısı Eñbekşilder awdanınıñ baqılaw komïssïyasınıñ ïnspektorı bolıp bastap otır. Bul oğan ösw-örkendew jolındağı tuñğış baspaldaq boldı. Jumısına adal, ömirge degen öz közqarası men öz oy-tujırımı bar jigitti jergilikti basşılar da unatıp, onıñ partïyalıq bilimin jetildirw üşin Aqmola qalasındağı kommwnïsterdiñ Joğarı awılşarwaşılığı mektebine oqwğa attandıradı.

Söytip, ol 1933-1936 jıldarı üş jıl boyı osı mektepte oqığannan keyin birden Qorğaljın awdandıq partïya komïtetiniñ birinşi hatşılığına joğarlatıladı. Ol kezde 28 jasar jigittiñ ülken öñirdi basqarwı öte sïrek kezdesetin jağday edi.

Rabbanï Muhamedïyarulınıñ RKP(b) Qorğaljın awdanındağı basşılığı öte qïın-qıstaw kezeñge tuspa-tus keldi. Elde stalïndik  qwğın-sürgin bastalıp, jazıqsız adamdar jappay jazalanıp jattı. Äsirese, onıñ janına qattı batqanı Qazaqstanda keñes ökimetin qurwğa jan-tänimen atsalısqan, halıqtıñ ayawlı ulı Säken Seyfwllïnniñ jalğan jalamen NKVD-nıñ qandı şeñgeline iligwi edi. Tar jol tayğaq keşwden aman-esen  ötip, el-jurtınıñ jarqın bolaşağı üşin jarğaq  qulağı jastıqqa tïmey jürgen azamattıñ  «halıq jawı» degen jelewmen qamawğa alınıp, artınan atılwı onı biraz eseñgiretip tastadı. Ras, özi asa qadir tutıp, qurmetteytin memleket qayratkerine tağılğan bul ayıpqa ol sengen joq.  «Bul ülken qatelik, olay bolwı tipti de mümkin emes» dewmen boldı.

Köz körgen aqsaqaldardıñ aytwınşa, awdandı basqarıp turğan kezinde joğarıdan qanşama «tap jawların ayawsız äşkerelew» twralı nusqaw tüsse de  Rahañ birde-bir adamdı «qara quzğındardıñ» talawına bermegen körinedi.

Bermek tügili, küyewi sol kezdegi respwblïkanıñ körnekti memleket qayratkeri, halqın süygen azamat Orınbek Bekov 1937 jılı «halıq jawı» retinde ustalıp, köp keşikpey atılğasın, basına qara bult üyirilgen kümis kömey änşi Rabïğa Esimjanova  özi bawır basıp, eñbek etip jürgen  teatrın amalsızdan tastap twğan jerine taban tiregende birinşi hatşı onı qanatınıñ astına aladı. «Halıq jawınıñ» otbasın panalatqanı üşin jeke basına töngen qawip-qaterge qaramastan, onıñ sulwlığı men önerine tänti ekenin aşıq aytıp, sezimin de bildiredi.

«Qızmetiñe de, öziñe de zïyanım tïip keter» dep Rabïğa änşi buğan alğaşında qarsı boladı. Alayda,  Rabbanï Muhamedïyarulı munıñ jay ğana aytıla salğan söz emes, ol üşin qanday qïındıq, qanday qater tönse de qayıspay köterwge dayın ekenine közin jetkizgennen keyin apay oğan turmısqa şığwğa kelisedi.

Ärïne, «halıq jawınıñ äyeline üylendi» dep üstinen domalaq arız jazwşılar da tabılmay qalğan joq. Biraq, awdannıñ birinşi hatşısınıñ el-jurtına siñirgen eñbegi joğarı basşılıq tarapınan ädil bağalanıp, onı birinşi şaqırılğan Qazaq KSR Joğarğı  Keñesiniñ depwtatı etip saylaydı.

Arada köp waqıt ötpey, Rabbanï Muhamedïyarov Qarağandı oblısı prokwrorınıñ orınbasarı bolıp tağayındaladı. Söytip, onıñ ömiri mülde basqa arnağa oyısıp, respwblïka tarïhında prokwratwra salasında qızmet istegen alğaşqı qazaqtıñ biri bolıp jaña jumısın bastaydı. Talapşıl, adamdarmen tez til tabısa biletin bilikti maman oblıstıñ quqıq qorğaw organdarında täjirïbeli jumısımen tanılıp, sol kezdegi respwblïkanıñ birinşi hatşısı Nïkolay Skvorcovtıñ da nazarına iligedi.  Lawazımı ösip, eldiñ bastı qadağalaw organı basşısınıñ orınbasarı därejesine köteriledi. Osı kezde tutqïıldan soğıs bastalıp, köptegen öndiristik, awıl şarwaşılıq jerleri basqınşılardıñ qol astında qalıp qoyadı. Endi Qazaqstanğa Reseydiñ ortalıq aymaqtarımen qatar maydandı azıq-tülikpen jabdıqtaw mindetteri jükteledi. Äsirese, Soltüstik Qazaqstan oblısına bastı nazar awdarıla bastaydı. Öytkeni soğıstıñ aldında munda KSRO-da tuñğış ret dändi daqıldar alqabı keñeytilip, öñir eñbekkerleri jappay dïqanşılıqpen aynalısqan bolatın.

Alayda, 70 mıñnan asa soltüstikqazaqstandıq  maydanğa alınıp ketip, egis alqaptarında jumıs istewge  tek äyelder men jasöspirim balalar ğana qalğan bolatın. Mine, osınday qïın qıstaw şaqta  aymaq turğındarın da aşıqtırmay, maydandı da azıq-tülikpen üzdiksiz qamtw mindeti qatañ qoyılıp turdı. Sol kezde osı jawaptı iske basşılıq jasaw Rabbanï Muhamedïyarulına tapsırıldı. Ol äp degende Sovet awdanına (qazirgi Aq qayıñ) jiberildi. Er azamattar Otan qorğawğa attanğan, jumıs küşi jetispeydi. Tıldağı eñbekke jarar bar jumıs küşin jumıldıra jürip, memleket alğa qoyğan zor mindetterdi waqıtında orındawğa twra keldi. Osı janqïyarlıq eñbegi üşin ol 1945 jılı aqpan ayında İ därejeli  Otan soğısı ordenimen marapattaladı.

Soğıs ayaqtalısmen onı Qazaqstan Kompartïyası Ortalıq komïteti janındağı Lenïndik kwrsqa  Almatı qalasına oqwğa jiberedi. Bitirisimen Qazaq SSR-niñ sol kezdegi prokwrorı K.Rwmyancev özine orınbasarlıq qızmetke şaqıradı. Bul lawazımda  Rabbanï Muhamedïyarulı 1946 jıldan 1949 jılğa deyin istep, sol jılı  Mäskew qalasındağı joğarı lawızımdı KSRO prokwratwra qızmetkerlerin qayta dayındaytın kwrstan ötip, Almatı oblısınıñ  prokwrorı bolıp tağayındaladı.

1953 jılı oğan 3-klastı memlekettik ädilet keñesşisi joğarı atağı beriledi. Bul general mayor şenimen para-par bolatın.

Osı kezde ol stalïndik qwğın-sürgin jıldarında jazıqsız japa şekkenderdi aqtawğa belsene atsalısadı. Äsirese, özi pir tutatın Säken Seyfwllïnniñ esimin halqına qaytarwğa zor eñbek siñiredi.

Al 1961 jılı ultın süygen azamatqa tağı da joğarı senim körsetilip, ol Qazaq SSR Joğarğı sotı törağasınıñ orınbasarı bolıp saylanadı.

Alayda, bul lawzımda ol köp otıra almaydı. Awır dertke şaldığıp, uzaq emdelgenimen, aynaldırğan kesel almay qoymadı. 1964 jıldıñ basında sındarlı sätterde qïındıqtardı qayıspay köterip, baytaq eli men twğan halqına  adal qızmet etwdiñ asqaq ülgisin körsete bilgen  memleket qayratkeriniñ jüregi soğwın toqtatadı.

Rabbanï Muhamedïyarulı –  öz zamanında twğan ultımızdıñ asa qabiletti tulğalarınıñ biri edi. Ol kezinde belgili ğalım Kärim Mıñbaev, qoğam qayratkeri Jumabek Taşenov, Qazaq SSR Joğarğı Keñesi Prezïdïwmınıñ törağası bolğan Sabır Nïyazbekov, tağı da basqa respwblïkağa keñinen tanımal adamdarmen qatarlas, pikirles boldı. Elimizdiñ quqıq salasın, äsirese,  prokwratwra organdarın jetildirwge orasan mol eñbek siñirdi. Sondıqtan onıñ jürip ötken ömir jolı keyingi urpaqqa  ülgi-önege etwge äbden layıq.

Batırjan  JAROV

 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı