«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

«Kïiz üydiñ qudiretine joq talas…»

0 86

Memleket basşısı Qasım-Jomart ­Toqaevtıñ «Ulıtaw – 2019» halıqaralıq twrïstik forwmına qatısqanda «Ulıtaw twrïstik mekenge, demalıs aymağına äri ulı babalarğa tağzım etw ortalığına aynalwı tïis» dep atap körsetti. Ärïne, Ulıtaw twrïzmin örkendetw Qazaqstanda etnotwrïzmdi damıtwğa tıñ serpin beredi desek, etnotwrïzmniñ erekşeligin körnektilendiretin bögenayı bölek mädenï muramızdıñ biri – kïiz üy. Bile bilsek, kïiz üydi nasïhattağanımız rwhanï jañğırwımızdıñ bir körinisi bolmaq. Ol qazir qazaqqa tım tañsıq bolmağanımen, kïiz üyge bir tünegen basqa ulttardıñ özgeşe äser alatınına Donal'd Tramptıñ ulı Moñğolïyada qazaq kïiz üyinde qonıp, tamsanıp qaytqanı da ayğaq.

Tañğajayıp säwlet öneri

Säwlet öneriniñ jïnamalı jäne jıljımalı ülgisi sanalatın kïiz üy san mıñ jıldıq tarïhtı bastan keşirdi. Arheo­logïyalıq qazba derekterden kïiz üydiñ qola däwirinde qoldanısqa tüskeni anıqtaldı. Grek tarïhşısı Gerodottıñ zamanımızdan burınğı V ğasırda saqtardıñ kïiz üylerde otıratındığın qağazğa tüsirse, üysin eline kelin bolıp tüsken Qıtaydıñ han dïnastïyasınıñ hanşası Şï Jünniñ:
Döñgelek üy, twırlıq tam ornına,
Et jep, ayran işedi as-swına, – dep «jırlağanı» bar. Osığan qarağanda, zerttew­şilerdiñ kïiz üydiñ jası «bes mıñ jıldan asıp jığıladı» degen mejesi de negizsiz emes sekildi.
«Qay halıqtıñ bolsa da rwhanï älemi, eñ aldımen, onıñ dästürli önerinen körinetini mälim» (Özbekäli Jänibekov). Dästürli qölöner twındımızdıñ biregeyi – kïiz üydiñ boyı­nan da halqımızdıñ bükil rwhanï älemi, ulttıq bolmısı, dünïetanımı, estetïkalıq közqarası menmundalap tur.
Alıp aspandı «kök kümbezi» dep atağan halqımız aspandı şañıraqqa, odan tömengi keñistikti wıqqa, kökjïekti keregege uqsatıp, kïiz üyin ğalamnıñ kindigi dep tanığandığına talas joq. Bul jöninde belgili zerttewşi Atïlla Sansızbayulınıñ «Kïiz üydegi keñistik – qazaq dünïetanımınıñ toğısqan jeri. Kïiz üy – ğalamnıñ modeli. Şañıraq – künniñ sïmvolı. Küldirewiş – tört tarap. Wıqtar – künniñ säwlesi. Oşaq – adamnıñ otı. Tör – aq pen qaranıñ arajigin ajıratatın adamnıñ ornı. Sol jaq bosağa – äyeldiñ, oñ bosağa – erkektiñ sïmvolı» dep tüyindegenine qarağanda, qazaqtıñ «Esigiñ – esiñ, bosağañ – sesiñ, tabaldırıq – täwbeñ, mañdayşa – märtebeñ, şañıraq – piriñ, twıs – keregeñ, tör – därejeñ, oşağıñ – ırıs, tütiniñ – tınıs, beldewiñ – qorğan, tündigiñ – tegiñ, twırlıq – eliñ, wığıñ – eriñ, osınıñ bärin köterer – qasïetti qara jeriñ» dep tujırımdawında da ülken män jatır.
– Köşpelilerdiñ san ğasırlıq täjirïbesi, ömirlik qajettiligi, oy-örisi, talğam -tanımı bir ğana kïiz üydiñ boyına şoğırlanğanday. Olardıñ sulwlıq twralı talğam-tüsinigi, dünïeni sulwlıq zañdılıqtarımen ïgerw mümkindigi negizinen, osı kïiz üy arqılı körinis taptı, – dep jazadı ataqtı ğalım Aqselew Seydimbek.
Aytıp-aytpay, kïiz üydiñ boyındağı sulwlıqtı tilmen tügendew mümkin emes. Onı közimen körip, oğan tünep şıqqan jolawşınıñ tañday qağıp, tamsanbağanı joq. Oğan mısal retinde Qıtay ordasınıñ ataqtı aqını Bäy Jüyïiniñ (772-846 jıl) «Kïiz üy» degen öleñin:
Kïizine jüni ketken mıñ qoydıñ,
Şañırağı qayıñınan küngeydiñ.
Äri berik, äri ıñğaylı, äri äsem,
Dey almaymın ağaşına min qoydım, – dep bastap, soñın:
Saltanattı sarayına patşa mas,
Saray barlıq ümitiñdi aqtamas.
Kïiz üydiñ qudıretine joq talas,
Sarayıña bermeymin men baspa-bas! – dep tüyindegenin (awdarğan Nesipbek Ayt) aytsaq ta jetkilikti.
Kïeli kïiz üydiñ keremeti twralı budan artıq mısaldıñ qajeti joq. Ökinerligi, san ğasırdıñ sınağınan sürinbey ötken kïiz üydiñ soñğı kezderi zamannıñ damwına, öndiris-turmıstağı özgeristerge ilese, qoldanıs ayası taralwımen qatar, sän-saltanatı jağınan da ketewi ketiñkirep baradı. Kïiz üydiñ tolıq zerttelmewi, durıs nasïhattalmawı da onı elewsiz qaldırdı.

Eskermesek, eskire beredi

Kïiz üymen baylanıstı umıtılıp bara jatqan atawlar da az emes. Qoldanılwına, ülken-kişiligine, tigilw ädisine baylanıstı atawlardı ayt­pağan künniñ özinde kïiz üyi­men qatıstı balağan, şayla, aqtaqır, jolamay(jolım üy)… sïyaqtı baspanalardıñ atınıñ özi umıtılıp baradı. Kïiz üy qazaqtıñ mädenï murası degenimizben, babalarımızdıñ ismer qolınan şıqqan talay öner twındıları bul zamanğa jetken joq. Mereke-meyramdarda sän üşin tigilgeni bolmasa, keñ-baytaq saharadan da sïrep baradı. Äsem astanamızğa san türli qurılıstıñ ülgisin äkelgenimizben, kïiz üy formasında jobalanğan bir qurılıs joq. Bul jağınan Qıtay bizden köş ilgeri. Atap aytqanda, Qıtaydıñ Morï qazaq avtonomïyalı awdanında salınğan 800 şarşı metrlik alıp kïiz üydey bir kïiz üy joq Qazaqstanda. 1000-nan artıq adam sïyatın üydiñ işinde qazaqtıñ qayqı bas tösegi, asadal sïyaqtı buyım­dardıñ bäri bar. Dünïedegi alıs-jaqınnan körwge kelgen twrïsterdiñ tañday qağıp tamsanbaytını joq. Al Qazaqstan «Qazaq-qırğız halıqtarınıñ kïiz üy dayındaw jäne tigw önerin» YUNESKO-nıñ adamzattıñ beyzattıq mädenï murası tizimine engizdik» dep maqtanğanımen, kïiz üydi urpaqtarğa däriptew jağınan pärmendi jumıstar istep jatqan joq. Tizimge engenimen, kïiz üy jasaytın şeberlerge ult öneriniñ murageri retinde qoldaw körsetilmese, erteñ kïiz üy murajaylarda ğana qalıp, turmısımızdan tısqarı qalmay ma?! Sondıqtan endigi jerde dünïe jüzi sayahatşılarınıñ tañdayın qaqtırğan qasïetti kïiz üydiñ qazaq halqı üşin qanşalıqtı mañızı bar ekenin urpaq sanasına siñirw ayrıqşa mañızdı. Ol üşin kïiz üy jönindegi zerttewdi, ügit, nasïhattı küşeytw kerek. Qazirgi suranıs qajetin eskere otırıp, twrïzmdi damıtw turğısınan kïiz üydi jañaşa paydalanwdıñ jolın izdep, kïiz üy jasaytın şeberlerge ekonomïkalıq jaqtan kömek körsetw qajet.
Qazaq halqınıñ adamzat mädenïetine qosqan, tutas älem moyındaytın ülesteriniñ biri jılqını qolğa üyretw bolsa, endi biri doñğalaqtı arbalar jasap, onıñ üstine kïiz üy tikkeni bolwğa tïis. Tilimizde «Küren» dep atalatın bul üyler bir qanşa tarïhï fïl'mderde körinis bergeni bolmasa, qazir köp eldiñ sanasınan öşip tınğanı ötirik emes. Tipti, «Kürendi» moñğulğa täwel­deytinder de bar. Nağında älemdi bïlegen Şıñğıs han äwletiniñ maqtanğan şağında «Dïdar sulw qızdardı, qazaq küyme mingizip» degen teñewdi paydalanğanın eskersek, küren de qazaq öneriniñ twındısı ekenine şübälanbaysız. Onıñ üstine, küren jaylı tarïhï jazbalar da az emes. «Olar turatın üyler ağaş kes­pekterinen qurastırılıp, butaqtarmen şabaqtalğan, töbesinde joğarı qaray moynın sozıp, ıqşamdana tüsetin ottıqtiki sïyaqtı döñgelek tütigi bar arba üstine ornalastırıladı da, ünemi appaq bolıp jarqırap turwı üşin jünge aq, aq topıraq, süyek untağın qosıp basqan aq kïizben qaptaladı eken. Üyler meylinşe keñ, eni – 30 fwt, döñgelekteriniñ arası 20 fwt bolğan. Osınday üyli arbağa 22 ögiz jegilgen (Gïlom de Rwbrwk)» (Özbekäli Jänibekov, «Jolayı­rıqta»).

Talşıqqa da tañdaw tüsti

Soñğı kezderi taldan üy ağaş basw mümkindigimiz de azayıp baradı. Orman qorğaw orındarı üy ağaş tügil şırpı sındırsañ, şırıldatqalı tur. Qañqasın temirden jasasañ, awır. Jığıp, tigwge qolaysız. Az waqıttan keyin tat basıp, qara qojalaq bolıp ketetinin bılay qoyğanda, nayzağay tüsip, ömirge qawip töndiretini tağı bar. Osı turğıdan alğanda, kïiz üydiñ qañqasın äynek talşıqtan jasaw jağın da qarastırğan durıs sïyaqtı. Buğan mısal bolatın dayın täjirïbe de bar.
Osıdan birer jıl burın Qıtay qazaqtarınan şıqqan qurılıs ïnjeneri, qazaq kïiz üyin zerttewşilerdiñ biri Bolat Käribay äynek talşıqtan kïiz üydiñ qañqasın jasadı. Bul kïiz üydiñ sırttay qarağanda, bayırğı üyden eş parqı joq. Köşi-qonğa qolaylı, jeñil, tat baspaydı, neşe jıl ötse de tüsi taymaydı, awmaydı. Onıñ üstine, bul üy wığınıñ qalamı joqtığı bolmasa, qazaq kïiz üyiniñ barlıq erekşelikterin negizge alıp jasalğan. Keregesi jelköz, közdiñ ölşemi, sağanağı, wığınıñ uzındığı, alaqanı, şañırağınıñ toğını (şeñberi), küldirewişi, tïegi, wıqtıñ bawına deyin qazaq kïiz üyiniñ ölşemi boyınşa jobalanğan.
– Bul üydi jobalap, jasatwdağı sebebim, – deydi Bolat Käribay. – El işinde üyşiler sïrep ketti, ağaştı da kestirmeydi. Temirden jasasañ, qolaysız. Sol sebepten kïiz üydiñ süyegin äynek talşıqtan jasadım. Öytkeni bul mıqtı, şımır, densawlıqqa zalalı joq, qalağanıñşa ïyuge, boyaw­ğa boladı. Üydi jasatw barısında da qazaq kïiz üyiniñ sandıq mäni men şañıraq ölşemderine bağına otırıp, arhïtektwralıq forması boyınşa jasattım. Mundağı maqsatım da – «üyağaştı» stanokta jaswğa jol aşw.
Ärïne, bügingidey damı­ğan zamanda, kïiz üydiñ süyegi, sözsiz, ağaştan jasalsın degen şart ta joq. Qazirgi ğılım-tehnïkanıñ ozıq jetistiginen paydalanıp, dästürli önerdi däwir köşi­men jalğasaq, nesi bar? Qazaqstandıq şeberler de munı eskerwi kerek. Twrïzmdi tülejitwmen qatar, köne muralardıñ da tört turmanın tügendey jürgen durıs.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı