Еркін ҚАСЕНОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері: ОРЫС ТЕАТРЛАРЫНДА ҚАЗАҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ҚОЙЫЛУЫ – БҮГІНГІ КҮННІҢ ТАЛАБЫ

Қазақстандағы алғашқы театрлардың бірі, бір ғасырдан астам тарихы бар Астанадағы М. Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры. Осында 1943 жылы қазақ бөлімі ашылып, жұмыс істеді. Сол жылдары Ғ. Мұстафиннің пьесасы бойынша «Жарыс» қойылымы, «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Алдар көсе» спектакльдері сахналанып, академик Тұрсынбек Кәкішев бозбала шағында осы театрда аздаған уақыт актер болды. Тәуелсіздіктің елең-алаңында бұл сахнадан И.Ғайыптың «Шыңғыс хан», М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының желісімен сахна саңлағы Ә.Мәмбетов қойған «Ерте ояндым. Ойландым…», «Хан Кене» қойылымдары көрермендерге жол тартты. Қазіргі күндері де театр репертуарында ұлттық спектакльдер біршама кездеседі. Горький атындағы өнер ұжымына Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Еркін Қасеновтің басшылық етіп келе жатқанына биыл он жыл толды. Ол осы қызметке келгелі театр академиялық атаққа ие болып, Ресей мен ТМД елдеріне ғана емес, Азия мен Еуропаға өнерімен танылды. Театр директоры-көркемдік жетекшісімен біз «қас сұлудың көз жасындай мөлдір өнер» (Ғ. Мүсірепов) туралы, Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласында атап көрсеткен міндеттер жөнінде сұхбаттастық.

САНАҒА СӘУЛЕ ТҮСІРЕТІН ӨНЕР

– Еркін Тілеуғазыұлы, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласын оқып, көкейіңізге не түйдіңіз? Ел үшін бұл мақаланың маңызы қандай деп ойлайсыз?
– Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған бағдарламалардың ішінде «Рухани жаңғырудың» мән-маңызы бұрынғылардан асып кетпесе, әсте кем емес. Бұл халық жаңа тыныспен болашаққа қадам басу үшін жазылған, ұлттық рухты көтеретін бағдарлама.

Мұның алғышарты негізінен ертерек жасалған. Олай болмаса, Қазақ хандығының 550 жылдығын неге атап өттік? Мұның астарында үлкен саясат, үлкен рухани күш жатыр. Яғни, халыққа рух беру, сол арқылы елді күшейту көзделуде. Көптеген мемлекеттің қоғамдық даму тәжірибесі кез келген елдің ұлылығы аумағының көлемімен, қазба байлығымен немесе қарулы күштерінің қуатымен ғана емес, мәдениеті, білімі және халықтың шығармашылықбелсенділігімен айқындалатынын көрсетті. Мәдениет прогрестің қозғаушы күші, қоғамдық дамудың локомотиві ретінде қоғамда жетекші орынға шықты. Тіл, мәдениеттің тұтастығы, соның ішінде театр саяси қызығушылық пен саяси жағдайдан тыс халықты біріктіретін күшке ие.

– Ендеше, театр өнерінің рухани жаңғыру үдерісіндегі салмағы қандай? Оның қоғамымызда алатын рөліне тоқталсаңыз.
– Биыл «ЭКСПО-2017» халықаралық мамандандырылған көрме аясында Астанада облыстардың мәдени күндері өтіп жатқанын білесіздер. Соның арқасында бүкіл аймақтардың театрлары елордаға келіп, қойылымдарын көрсетіп жатыр. Бұл спектакльдер халыққа тегін көрсетілуде. Көрер­мен де залдарды толтыруда. Алдын ала біз Астана сахнасына қойылуға лайық деген қойылымдарды іріктеп алдық.

Жыл басынан бері бас қалада халықаралық, дүниежүзілік, республикалық деңгейдегі төрт-бес театр фестивалі ұйымдастырылды. Бұл күндері де Қайрат Сүгірбеков атындағы жас режиссерлердің форум-фестивалі өтіп жатыр. Жуық арада Әшірбек Сығай атындағы фестиваль шымылдығын түреді. Қазір Астанаға халықаралық деңгейдегі сарапшылар да көптеп келуде. Бұрын бұл үдеріс баяу жүріп, тек Қазақстанның, әрі кетсе Ресейдің театр сыншыларымен шектелетінбіз. Бүгіндері Польша, Англия, Германия, Грузия сынды Еуропа мемлекеттерінен, Азиядан келетін сарапшылардың театрларымызға қызығушылығы оянды. Олар өнер ұжымдарымызды өздерінің театрларымен салыстырып, баға береді. Тек баға беріп қоймай, өз елдеріне шақырады. Осының бәрі рухани жаңғыруға өз үлесін қосады.

Театрдағы кез келген қойылым, ол әлемдік классика бола ма, отандық классика бола ма, әр көрерменді белгілі бір ойға жетелейді. Жаңғыру деген сол. Адамның санасына спектакльден кейін сәуле түседі. Орыс тілінде «храм искусства» деген жақсы теңеу бар. Театрға бір сөзбен осындай анықтама беруге болады. Яғни, мешітке барғандағы әсермен тең.

– Тазарғың келсе, театрға бар дегіңіз келіп отыр ғой…
– Иә, дәл солай. Қазақ «таяқ еттен, сөз сүйектен өтеді» деп жатады. Әлемдік классиканы алсаңыздар, Шекспирдің, Кунидің шығармалары, орыс әдебиетінде Гогольдің, өзіміздің Мұхтар Әуезовтің туындылары, жалпы кез келген классиктің шығармасы сандаған жылдардың сынына төтеп беріп, қоғамның қалыптасуына ықпалын тигізді. Классика деп аталуының сыры да осында. Сахнада жүріп жатқан спектакльде махаббат туралы немесе зұлымдық жөнінде сөз қозғалса да, жақсылық пен жамандықтың ара жігін ажыратып, көрерменнің көзін ашады. Кейбір келеңсіз көріністердің алдын алады. Адамның іштей түлеуіне жол ашады.

Мысалы, репертуарымыз­дағы Оралхан Бөкейдің «Атау кересін» алайық. Қойылым ұлттық тұтастық пен бірлікті насихаттай отырып, қоғамдағы қасіретті, ұлттық рухтан ажыраған бүтін бір ұрпақтың құрдымға кетіп бара жатқанын суреттейді. Оны көріп отырып, тебіренбеу мүмкін емес.

ҰЛТШЫЛ ДЕГЕН СӨЗДЕН ҚОРҚУДЫҢ ҚАЖЕТІ ЖОҚ

– Шынын айту керек, өзіңіз басқарып отырған өнер ордасынан өзге этностық театрлар қазақ ұлттық қойылымдарына жолай қоймайды. Ал сіздер үнемі осындай спектакльдерді қойып жатасыз­дар. Осыған өз басым сізге ризамын. Горькийліктердің репертуарындағы ұлттық спектакльдер туралы әңгімелесеңіз.
– Сөзімнің басында Қазақ хандығының 550 жылдығы туралы бекерден-бекер әңгіме қозғамадым. Бұл елдік мерекеге орай өнер саласында қаншама керемет жобалар жасалды. Соның ішінде біз Болат Жандарбеков шығармасының инсценировкасын жасап, «Томирис – сақтар патшайымы» спектаклін қойдық. Оның алдында Рақымжан Отарбаевтың «Бейбарыс сұлтанын» сахналадық. Сонда алдымен «бұл қойылымдар халыққа не береді? Осы спектакльдердің көрермендері кімдер? Олар өздеріне не алып шығады?» деп ойланамыз.

«Алпамысты» эпос тілінен прозаға Ақселеу Сейдімбек аударды. Ал операға Еркеғали Рахмадиев түсірді. Мен оның инсценировкасын жасатып, сахнаға лайықтадым. Қазір бұл спектакль «Аманат» атымен театрымызда жүреді. Біздің көрермендердің 60-70 пайызы қазақ жастары екенін айту керек. Астанада орыс тілді аудитория әлі де баршылық. Солардың көпшілігі – өзіміздің қазақтар.

Жалпы, орыс театрларында қазақ шығармаларының қойылуы – бүгінгі күннің талабы, өмірдің заңдылығы. Егер өзге республикалық этностық театрларында ұлттық туындылар аз қойылып жатса, ол олардың заман ағымынан кейін қалуы деп ойлаймын.

Көлденең көк атты театрды басқара алмайды. Театрдың ішінен шықпаған адам оның организмін түсінбейді. Наполеонның кезінде «маған театрдан гөрі әскерді басқару оңай» деп айтқаны бар.

– Тәуелсіздік халықтың санасына бір серпіліс әкеліп, сол жылдары ұлттың рухы көтеріліп қалды. Қазір сол рух бәсең тартқан сияқты. Бәлкім мемлекеттік органдар жұмысты тиісті деңгейде атқармай отырған шығар, қалай ойлайсыз?

– Мен өзім мемлекеттік тіл саласында, Өмірзақ Айтбаев, Әбдуәли Қайдаров сынды тіл қайраткерлерімен жұмыс істедім. Өнер университетінде оқығанда Асқар Тоқпановтың әңгімелерін естідім. Егемендіктің алғашқы жылдары «Қазақ тілі» қоғамы үлкен жұмыс атқарды. Бұл ұйым Мемлекеттік тіл комитеті құрылуы керек деген бастама көтерді. Ал қазір Тіл комитеті формальді түрде ғана жұмыс істеп отыр. Астана қаласының Тілдерді дамыту басқармасының жұмысына да көңілім толмайды. Кезінде бұл басқарманы Оразкүл Асанғазы басқарғанда жұмыс қалай жүрді?! Оны ешкім желкелеген жоқ, сол кісінің оттылығы, бойындағы ұлттық рухының биіктігінің арқасында Астанадағы көшелер біраз қазақыланды, қаланың рухани бағыты да айқындалды. Қазір соның бәрі құрдымға кеткендей. Бізге бүгіндері кейбір мемлекеттік органдардан орыс тілінде хаттар келіп жатыр. Ал мен бірде бір мемлекеттік бланкіге осы тілде хат жазбаймын. Басқарма «ана жерде немесе мына жерде мемлекеттік тіл курстарын оқытып жатырмыз» деген құр есеппен шектелуде.

Мінберге шығып, айғайлаңдар демеймін. Басқа да жолдарды тауып, үндемей жүріп бар істі тындыруға болады. Мысалы, мен осы театрға қызметке келгенде «Театральная касса» дейтін жазуға көзім түсті. Қазақшасы жоқ екен. Бізде заң бойынша бәрі екі тілде, қазақша, орысша болуы тиіс. Мен «Театр кассасы» деп өзгертуге пәрмен бердім. Соны түсінбей, қарсы шыққандар да табылды. Мен: «Екі рет жазудың не керегі бар? Ақымаққа да түсінікті сөз» деп түсіндірдім. Сол жазу қазір тұр, ешкім басымды алған жоқ. Негізі жақсылап жеткізсең, елдің бәрі де түсінеді.

Қазір ұлтшыл деген сөзден қорқудың қажеті жоқ. Ұлтшылдық көшеге шығып алып, кездескен адамды сабай беру емес қой. Бұл ұлтыңды сүю, сыйлау, мемлекеттің заңдарын құрметтеу деген сөз. Сондықтан қандай ұлттық шығарма қойып жатсам да, ұжымым оны түсінеді. Түсінбесе, жақсылап жеткізем. Қандай қоғамда да кертартпа адамдар болады. Тек тілге байланысты емес, кез келген саладағы жаңалықтарды жақтайтындар да, соған қарсы шығатындар да табылады.

– Осыдан бірнеше жыл бұрын арнайы шақыртумен Венгрияға барып, Рақымжан Отарбаевтың «Бейбарыс сұлтанын» қойдыңыз. Спектакль аншлагпен өтті деп естідік. Осы туралы әңгіме өрбітсеңіз.
– Бұрын Венгрияның Қазақстандағы елшісі Имре Ласлоцки деген кісі болды. Сол кісі бізге келіп, «Бейбарыс Сұлтанды» көргеннен кейін сол елге баруға мүмкіндік жасады. Елшінің жары орыс тілінің маманы екен, пьесаны венгр тіліне аударды. Ол жақ бізді мемлекеттік деңгейде қабылдады. Венгрияның мемлекеттік хатшысының, Қазақстанның сол елдегі елшісінің қабылдауында болдық. Сол уақытта Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл толып жатқан. Біз спектакль қойып қана кетпедік. Ұлттық киімдерден көрме өткізіп, бұл костюмдерді Карцаг қаласының музейіне сыйға тарттық. Актерлердің бәріне әнұран жаттатқыздым. Олар қойылым аяқталған соң Қазақстан туын алып шығып, әнұранды айтты. Оны айтқанда зал тік тұрды. Сөйтсем, Будапештте оқитын бүкіл қазақ студенттері жиналған екен.

– Қазір М.Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының қойылымдарына сұраныс қаншалықты болып жатыр?
– Жуырда бізді Сербияға шақырды. Қыркүйектің аяғында, қазанның басында сол елге аттанамыз ба деп отырмыз. Біз декорациямызды жеткізе алмаймыз дегеннен кейін олар оны өздері дайындайтын болды. Әлеуметтік желі деген жақсы болды ғой, декорацияның түрін, көлемін оларға жіберіп қойдық, арғы жағын өздері көтеруде.

Біздің репертуарымызда Әлімбек Оразбековтің «Бір түп алма ағашы» атты спектакль бар. Қазақтың біраз театрларында бұл қойылым сахналанды. Орыс театрларының арасында біз ғана қойдық. Бұған көрермендердің сұранысы өте жоғары. Беларусь елінің Қазақстандағы елшісі бұл спектакльді көріп, көзіне жас алғаны да бар. Уфаға да алып бардым осы қойылымды. Маған олар «осы жерде үш рет қойсаңыздар да зал лық толады» деп айтты. Сұранысты осыдан-ақ бағамдай беріңіз.

ТЕАТР – ЕРЕКШЕ ОРГАНИЗМ

– Бір басқосуда сіз Болат Жандарбековтің шығармасынан бұрын Таласбек Әсемқұловтың «Тұмар падишасын» сахналамақ болғаныңызды айтқансыз…
– Таласбек өте білімді, патриот, жан-жақты тұлға еді ғой. Біз екеуіміз дос болдық. Оның үстіне жерлеспіз, қанымыз бір бірімізге тартып тұратын. Ол спектакльдерімізді келіп көріп тұрушы еді. «Тұмар падишасын» театрымызда сахналаймыз деп келіскен де едік. Алайда ол дүниеден өтіп кетті. Содан сценарийді дайындап берші деп зайыбы Зираға шықтым. Бірақ оның қолы тимеді ғой деймін. Маған шұғыл қою керек болған соң екі-үш нұсқасын қарадым. Негізінен «Тұмар падиша» жөнінде Шота Уәлихановтың да жазғаны бар. Содан Болат Жандарбековтің шығармасын таңдауға тура келді.
– Қазір Қазақстанда драматургия жоқ деп жатады. Осыған сіздің көзқарасыңыз қандай?
– Рас, бұл күндері драматургиямыз әлсіз. Мәселен, Қ.Қуанышбаев атындағы мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрына шетелдерде гран-при алып беріп жүрген «Шие» спектаклі кімдікі? Антон Чеховтікі. «Жастар» театрының өзге елдерде танылған «Асауға тұсауы» Шекспирдікі. Жергілікті драматургтеріміз неге танылмайды? Оларды кім шектеп отыр? Біз алып жатырмыз, біздің драматургияны неге өзгелер алмайды? Мәселен, театрымыз якутиялық Софья Баранова-Сергучованың «Ояну» атты треш-драмасын қойды. Шыны керек, еліміздің театрларын қазір әлемдік классика ұстап тұр. Сосын Мұхтар Әуезов сияқты авторлардың шығармаларын сценографиясын, инсценировкасын жасап шығарып жатыр.
– Таяуда газетімізде Қуандық Қасымовтың сұхбаты шықты. Ол кісі театр директоры мен көркемдік жетекшісі бір адам болуы керек деген пікірде. Алайда қазір заң екі қызметті бөліп тастады. Сіз оған қалай қарайсыз?
– Қуандыктікі өте дұрыс. Өзі қазіргі театр саласында Қуандық Қасымов, Асхат Маемиров, Гүлсина Мирғалиева сынды спектакльдерді сахналап жүрген жақсы, белсенді режиссерлеріміз бар. Өзі бүгіндері осы үш-төрт-ақ адам көзге түсіп, театр өнерін өрге сүйреп жүр. Мен байқамаған шығармын, мүмкін тағы бар шығар. Мәселен, біздегі «Томирис – сақтар патшайымын» Гүлсина алып шыға білді.

Негізінен театр – ерекше организм. Мұнда ұжым бір-біріне байлаулы, актерлер сахнадағы серігіне тәуелді. Мәселен, суретші өзінің қылқаламымен не салғысы келсе, сала береді.

Қазір Астанаға халықаралық деңгейдегі сарапшылар да көптеп келуде. Бұрын бұл үдеріс баяу жүріп, тек Қазақстанның, әрі кетсе Ресейдің театр сыншыларымен шектелетінбіз. Бүгіндері Польша, Англия, Германия, Грузия сынды Еуропа мемлекеттерінен, Азиядан келетін сарапшылардың театрларымызға қызығушылығы оянды. Олар өнер ұжымдарымызды өздерінің театрларымен салыстырып, баға береді. Тек баға беріп қоймай, өз елдеріне шақырады. Осының бәрі рухани жаңғыруға өз үлесін қосады.

– Суретшіге ансамбль керегі жоқ дейсіз ғой.
– Иә, суретші қанша бояу сатып алады өзі біледі. Сосын картинасын іліп қояды. Біреуі шедевр деп бағалауы мүмкін, біреуі тіпті елемей кетуі де ықтимал. Музыканы жеке аспапта орындайтындар да солай. Ал театр өнерінде мүлде бөлек. Басты рөлді сомдайтындар бар, екінші-үшінші құрамда ойнайтындар бар, эпизодта ғана шығатындар, «Ассалаумағалейкум!» деп табақты алып шығуға ғана жарайтын, өмір бойы сонымен өтетіндер бар.

Театрда шығармашылық үдерісті реттеп отыратын, ұжымдағы қызғаншақтық сияқты зиянды вирустарды жоятын, бір сөзбен айтқанда, организм жұмысын қалпына келтіретін – көркемдік жетекші. Тікелей актерлермен жұмыс істей отырып, театр шаруашылығын алып кету оңай емес. Талас осы жерде басталады. Директордың қолында белгілі бір деңгейде билік, ресурстар болады. Мәселен, қаржы дейік. Ал көркемдік жетекшіде актерлердің ортасында абырой бар делік. Осыдан қайшылықтар туады. Көлденең көк атты театрды басқара алмайды. Театрдың ішінен шықпаған адам оның организмін түсінбейді. Наполеонның кезінде «маған театрдан гөрі әскерді басқару оңай» деп айтқаны бар.

– Театрдың қос ғимараты «Киелі Астана» картасына енгізілді. Бұл бойынша әрі қарай қандай жұмыстар атқарылатынын білгіміз келіп отыр.
– Биыл театрдың қасбеті жөнделді. Сол үшін қала әкімдігіне рақмет айтамын. Қазір ғимараттың сыртқы көрінісі үшін ұялмайтын болдық. Сыртқы бояуды қолданғанда да ғимараттың тарихи түсін сақтадық. Енді күрделі жөндеуді күтіп отырмыз. Іші қазіргі заманға сай техникалық тұрғыдан жабдықталып, сахна механизмдері, жарық, дыбыс техникалары жаңартылса деген тілегіміз бар.

Бір мысал айтайын, осыдан 7-8 жыл бұрын мен Литвадан белгілі режиссер Йонас Вайткусты шақырдым. Ол бізде Иран Ғайыптың «Қорқыт» спектаклін қоямын деп келісті. Композитор музыка жазды. Суретші сценография жасады. Йонас келіп сахнамызды, техникалық мүмкіндіктерді көріп, менен кешірім сұрады. Оның айтуынша, өзінің идеясы бойынша отыз-қырық адам жұмыс істеу керек болды. Алайда театрымыздың оған жағдайы келмеді. Бейбітшілік және келісім сарайында, қазіргі «Жастар» театрының ғимаратында қойғызайын деп ойладым. Бірақ ол бір реттік спектакльге айналатын болған соң қажеті жоқ деп шештім.
– Біз бұл спектакльді М.Әуе­зов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры актерлерінің сомдауында көрдік. Таяуда Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры да осы қойылыммен Астанаға келген еді…
– Мұхтар Әуезов театрына бұл спектакльді сыйлаған мен едім. Қойылым күйіп кетудің алдында тұрды. Еркін Жуасбек ол уақытта «әкемтеатрдың» директоры болатын. Ол маған алдында: «Ереке, жан-жаққа шығып жүрсіз, маған бір жақсы режиссер тауып бересіз бе?» деген өтінішпен шыққан еді. Соған өзімнің жобамды тарту еттім. Йонас Вайткус, композитор, суретші «Қорқытты» Алматыға барып қойды. Ол халықаралық деңгейдегі үлкен спектакль болып шықты. Әуезов театры мұны Қазанға апарып, жүлде алды. Аталмыш театрдың репертуарындағы шоқтығы биік қойылымдардың бірі де қазір осы спектакль болып отыр.

Ал бізде Йонас оның есесіне Анна Яблонскаяның «Язычники» спектаклін қойды. Онда да менің өтінішіммен. Бұл қойылымда бәлендей бір күрделілік жоқ, оқиға сахнада отыратын сегіз кейіпкердің айналасында өрбиді. Бірақ біздегі ең мықты спектакльдердің бірі қазір осы боп тұр. Оны Беларуське, Ресейге апардық. Қазір Германияға осы спектакльмен шақырып жатыр.

– Ақтарыла айтқан әңгімеңізге рақмет! Театрдың шығармашылық табыстары көп бола берсін!

Сұхбаттасқан:
Аманғали ҚАЛЖАНОВ

Сонымен қатар

БАЙ МЕН КЕДЕЙДІҢ АРАСЫ АЛШАҚТАП БАРАДЫ

Қуаныш аға суы бал татыған ұлттық қайнардан нәр алған азамат. Содан ба, оның бойынан қазақы …

Пікір қалдыру

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған