Тағзым

МӘУЕЛІ БӘЙТЕРЕК ( деректі фильм «Ғұмырдария» )

Жаманбай батырдың жетінші ұрпағы Тобағабыл бидің шаңырағында 1934 жылы дүниеге келген Әбдібек ақсақал өз ғұмырында талай асулардан асып, көп қиындықтарды бастан өткерді. Әкесі Абылай аудан, ауыл көлемінде басшы қызметтерде болып, 1937 жылдың аяғы, 1938 жылдың басында Майдамтал колхозында кәсіподақ төрағасы қызметін атқарып жүргенде «халық жауы» деген жаламен ұсталады. Сол кезде анасы Шәрипа қос баласын жетектеп, күйеуін түрмеге іздеп барады. Алайда отағасына жолықтырмақ түгіл, қолындағы мылтығымен түйреген НКВД жендеттерінен көр­ген қорлығы жас ананы қатты қапа­ландырып, көп ұзамай іш құса болып көз жұмады. Ал үш жасар Әбдібек пен бір жастан асқан Жақсыбек …

Ары қарай оқу

КЕЙКІ БАТЫР ҚАЛАЙ ҰСТАЛДЫ?

«Ауылыңда қартың болса – жазып қойған хатпен тең» дегендей, ұлттық тарихымыздың тылсым сырлары ұрпақтан-ұрпаққа шежіре қариялардың естелік әңгімелері арқылы жеткені белгілі. Соның бір айқын көрінісі – Кейкі мергеннің 1922 жылы наурызда алғаш ұсталуы жайлы естелік. Бұл естелікті жазып қалдырған Әбдіхай Сарбалақұлы – 1895 жылы Қарамола деген жерде дүниеге келген кісі. Торғайдағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің сарбазы болған. Кейін Әліби Жангелдиннің отрядымен бірге ақ гвардияшыларға қарсы әскери іс-қимылдарға да қатысқан. Ә.Сарбалақұлы 1976 жылы Қарсақпайда дүниеден өтіпті. Естелік 1960 жылдары жазып алынған. Естеліктің маңызы – Кейкі мергенді Торғайдан және Қарсақпайдан шыққан қызылдардың …

Ары қарай оқу

ҚАЛАМ ҚУАТЫ

Кешегі кеңес заманында өсіп жетілген аға буын қаламгерлер мен әдебиет төңірегінде жүрген қазіргі жастар арасындағы айырмашылықты сөз етсек, бүгінгі жастарда қарапайымдылық азайып, кеудемсоқтық көбейіп отыр­ған секілді. Бірді-екілі кітап шығарып, өздерін ғұлама санайтын «шала Шекс­пирлер» мен «толыспаған Толстойлар» шығармашылық бабымыз жоқ, жағда­йымыз келіспеген соң өндірте жаза да алмай жүрміз дейтінді шығарды. Біздің бір білеріміз, шын талантқа ештеңе тұсау болмайды. Әлеуметтік жағдайы келіспесе де, талай жауһар дүние­лерін жазып, классикке айналған тұлғалар мысалын әлемдік әдебиеттен де, ұлттық әдебиеттен де көптеп келтіруге болады. Бойында дарыны бар, өзін қамшылай білетін қаламгер шығармашылығымен ғана мойындалады. Атақ …

Ары қарай оқу

Асауқара

Биыл көзі тірі болса белгілі қаламгер, от ауыз, орақ тілді журналист Жұматай Сабыр­жанұлы жетпіс жасқа толар еді?! Амал не, ақиқатты ар тұтқан ардақты азамат еңселі елудің бел ортасында жарық дүниемен қоштасып кете барды АЛДЫМДА ҮЛГІ ТҰТҚАН АҒАМ ЕДІ Бірде біздің ауыл «шу» ете қалды. Мектепте оқимын. Төртінші немесе бесінші сыныпта болса керек. Талқанбай әкем: «Біздің Жұматай Анас­ты газетке жазыпты ғой» деп Боқан қарияға айтып жатқан сөзін естіп қалдым. Кешкілік қойдың алдын күтіп тұрғанбыз. Сол сәтте тағы бір кісі қолындағы бумаланған «Ауыл» деп аталған газетті жайып жіберіп, отырғандарға әлгі мақаланы оқып …

Ары қарай оқу

ТАҒЫЛЫМДЫ ШАРА

Кеше елордадағы «1932-33 жылдардағы ашаршылық құрбандарына арналған ескерткіш» монументінің алдында сол бір қаралы жылдары қаза болғандарды еске алуға арналған тағылымды шара өтті. Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдардан бастап қырқыншы жылдарға дейін жалғасқан аштық пен қуғын-сүргін оқиғалары еліміз үшін қасіретке толы кезең болды. Халқымыз аштықтан қынадай қырылып, саны жағынан тең жартысынан айырылды. Талай жақсылар мен жайсаңдар түрмеге тоғытылды. Осы сөзді жазғанда көмейге өксік тығылады. Неге? Өйткені ұлтымыз ешқандай соғыс немесе төтеннен келген апатсыз қолдан ұйымдастырылған қырғынның құрбанына айналды. Жиын алдымен саяси қуғын-сүргін мен ашаршылық құрбандарының рухына бір минут үнсіздік жариялаумен басталды. – …

Ары қарай оқу

ҚАРМЕН ЖУЫЛҒАН ҚАН

Таяуда «Қазақстан» ұлттық телеарнасының қолдауымен ұлт зиялыларының әйелдері мен балалары тартқан тау­қыметті баяндайтын «Алжир» (Қармен жуылған қан) атты көркем телехикая көрермендерге жол тартты.   Фильм бес бөлімнен тұрады. Бас кейіпкер Света есімді бойжет­кен әжесінің аманатымен Ресейден Қазақстанға келеді. Мақсаты – сұрапыл жылдары «АЛЖИР» тұтқыны болған әжесі мен анасын ажал мен аштықтан аман алып қалған Әлихан Сейдахметов деген азаматты тапсам дейді. Әрине, көп жылдардан кейін ол кісіні іздеп табу оңай емес. Бірақ қайсар қыз әжесі жазған күнделіктің ізімен бұрынғы лагерь маңында орын тепкен ауылдардың бірінен Әлиханды тауып алады. Бір кезде жалындаған …

Ары қарай оқу

МЕШІН ЖЫЛЫ ҚАНША ҚАЗАҚ ҚЫРЫЛДЫ?

Жекелеген тарихшылар 1931-1932 жылғы аштықтың салдарын дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуі және ешқандай дайындықсыз ұжымдастыру ісінің күшпен жүргізілуі, сондай-ақ, көшпелі халықты отырықшылыққа ебедейсіз бейімдеудің кесірінен деген пікір айтуда. Бұл пікір орынды. Бірақ Сталин мен Хрущев екеуара Қазақстандағы сұмдық ашаршылық жайында пiкiр алысқанда: «Бiз Сталинге Қазақстандағы адам төзгiсiз ашаршылықтан бүкiл қазақ халқы қырылудың аз-ақ алдында тұрғанын айтқанымызда, «Ол сары пәлелерден тек сондай жолдармен ғана құтылуға болады» деп жауап бердi» дегенi нені меңзейді? Екіншіден, қазақ даласындағы ашаршылық туралы жазылған Роберт Конквестің «Жатва скорби» атты кітабында: «Аштық жылдары Голощекин қазақтарға дәрігерлік көмек көрсетпеу туралы …

Ары қарай оқу

АНАЛАРДЫҢ «АЛЖИР»-дегі АЗАБЫ

Астана іргесіндегі Ақмол ауылында орын тепкен «АЛЖИР» мемориалды мұражай кешенінің ашылғанына 10 жыл толып отыр. Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінің қарсаңында осы ауылда «Ұрпақтар ұмытпайды. Помнят потомки» атты халықаралық конференция өтті. Оған Астана қаласы әкімінің орынбасары Ермек Аманшаев, ҚР Парламенті депутаттары, тарихшы ғалымдар, саяси қуғын-сүргін құрбандарының ұрпақтары, этномәдени бірлестіктердің жетекшілері мен өкілдері қатысып, мұражайды аралады.   Бастапқыда КарЛагтың арнайы бөлімшесі болып құрылып, кейіннен «Отанын сатқандардың әйелдерінің Ақмола лагері» атауын алған «АЛЖИР»-ден өткен ғасырдың 30-50 жылдары этаппен 20 мыңнан астам әйел өтсе, олардың 8 мыңнан астамы мерзімдерін толық өтеп шыққан. …

Ары қарай оқу

ҚАЗАҚ ЕЛІ ҚАЗАҚСЫЗ ҚАЛА ЖАЗДАҒАН НЕМЕСЕ 1921-1922 ЖЫЛДАРДАҒЫ АШАРШЫЛЫҚ ЖӘНЕ «ТОРҒАЙ ІСІ»

Қазіргі кезеңде қазақ халқының жартысына жуығы қырылған 1930-32 жылдардағы ашаршылық біршама зерттеліп жазылғанымен, 1921-22 жылдардағы ашаршылық жөнінде бірен-саран еңбектерде болмаса, ақиқат әлі айтыла қойған жоқ. Мұрағат деректері мен басылымдарға назар аудара келсек, 1921 жылы Қазақстанның бес губерниясы мен бір уезі, атап айтсақ, Орынбор, Ақтөбе, Орал, Бөкей, Қостанай губерниялары мен Адай уезі ашаршылыққа ұшырады. 2 653 300 адам тұратын Қазақстанның батыс бөлігімен және онымен шекараласатын Қостанай губернияларының ашаршылыққа душар болуының объективті және субъективті себептері бар еді. Олардың әрқайсының аражігін таратпай жалпы айтсақ, 1921 жылғы аштықтың негізі әріде, тереңде жатты. 1916 жылы …

Ары қарай оқу

ӘКЕ МЕН БАЛАНЫҢ МАЙДАН ЖОЛЫ

Естеріңізде болса, Ұлы Отан соғысы кезінде әкесі мен баласы бір майданда шайқасқаны туралы екі фильм болды. Бірінде грузин шаруасы Георгий Махарашвили баласын госпитальға іздеп келеді. Алайда баласы сауығып, қайтадан майданға аттанғанын Содан кері қайтпай, қолына мылтық алып қан майданға түседі. Әскермен бірге Германия­ға да жетеді. Жау шебінде бірге соғысып, бір үйдің екі шетінде тұрып тек үндесудің сәті түседі. Сол шайқаста ауыр жараланған баласын қарт Махарашвили өз қолымен жерлейді. Екінші фильм Михаил Шолоховтың «Адам тағдыры» атты шығармасы негізінде түсірілген. Соғыс қаһарманы барлық бейнетті басынан кешіріп Германияға жетеді. Жеңісті күнде баласының қайтыс …

Ары қарай оқу