«Астана ақшамы»
Ел жүрегі – елорда шежіресі

Баспананы бере ме банк келіп…

0 648

Өткен айда Президент Нұрсұлтан Назарбаев журналистермен кездесіп, сұхбат бергенде баспана жайлы айтқаны мәлім. Еліміздегі баспанасыздық мәселесін шешу үшін қабылданған «7-20-25» мемлекеттік бағдарламасының тиімділігіне тоқталған Елбасы: «Егер пәтер 10 миллион теңге тұратын болса, отбасы ай сайын 50 мың теңге төлеуі қажет. Алайда қазір қазақстандық отбасы орташа есеппен 500 мың теңге жалақы алады, оның 50 мың теңгесін ипотекаға төлеуі аса тиімсіз шешім емес» деді.

Пәтерге қол жеткізу Қазақстанда қаншалықты оңай? Егер оңай болса, елімізде мыңдаған, миллиондаған отбасы бала-шағасын жетектеп неге пәтерден пәтерге көшіп жүр? Біз жалпы өзіміздің пәтер алуға қандай мүмкіндіктеріміз барын білеміз бе? Қазақстанда пәтер алуға несие беретін банктердің пайыздық өсімі қандай? Ол әлемдегі тенденциямен салыстырғанда тиімді ме? Осы сұрақтарға жауап іздеп көрдік.

Жеті пайызбен несиеге пәтер алу да оңай емес

Әуелі өткен жылы қабылданған «7-20-25» мемлекеттік бағдарламасы бойынша несие­ге пәтер алудың пайыздық өсімі қандай? Есептеп көрелік. Біз 10 миллион теңгенің үйін мысалға алдық. Оған, әрине, Алматы мен Астанадан әрі кетсе бір бөлмелі пәтер сатып алуға болады. Ал басқа аймақтардан екі-үш бөлмелі пәтер келеді. Өңірлерде жергілікті билік бюджет саласы қызметкерлеріне бастапқы жарнаны өздері ұсынып жатыр. Бұл, әрине, құптарлық жағдай. Бірақ ескеретін бір жайт, сіз бір бөлмелі пәтер алып, он бес-жиырма жыл бойы соның қарызын төлесеңіз, табыс табудың қосымша жолдарын таба алмайтын болсаңыз, он бес-жиырма жыл бойы бала сүймеуіңіз керек деген сөз. Өйткені мемлекеттік бағдарламаларда үйді кеңейту, бала санының өсуіне байла­ныс­ты жеңілдік жасау мәселесі қарастырылмаған. Осының салдарынан Астанада қазір мемлекеттік бағдарламамен бір бөлмелі үй алып, қазір сонда бес баласымен қысылып тұрып жатқан отбасылар да бар. Осы мәселе алдағы кезде қайта қаралса, демографиялық дүмпу болар еді.
Айтпақшы, 10 миллионға жеке тұрғын үй секторынан үй табуға да болады. Бірақ мемлекеттік бағдарламамен жұмыс істейтін банктер белгілі бір компаниялардың ғана пәтерлерін ұсынатыны оған жол бермейді.
Сонымен сіз 10 миллион теңге тұратын бір бөлмелі пәтерді мемлекеттік бағдарламамен алдыңыз. Бағдарлама шарты бойынша алғашқы салым ретінде үйдің 20 пайыз сомасын, яғни 2000000 теңге құясыз. Одан әрі егер үйді 10 жылға рәсімдесеңіз – ай сайын 92887 теңге, 15 жылға рәсімдесеңіз – ай сайын 72000 теңге, 20 жылға алсаңыз – 62000 теңге, ал егер 25 жылға алсаңыз ай сайын 56542 теңге төлейсіз.
Біздің елімізде жыл сайын инфляция өсіп отыратынын ескерсек, әрине, банктен несие алу – тиімді жол. Өйткені қазақстандық нарықта үнемі баға, тарифтер өсіп отыр. Теңгенің құнсыздану динамикасы үнемі өсуде. Бірақ сіз жұмыс орныңыздан алатын жалақыңыз сол қымбатшылыққа сәйкес өсіп келе жатқанына немесе өсетініне сенімдісіз бе?
Осы мақаланы жазу барысында шағын топтарға сауалнама жасап көрдік. Түсінгеніміз, азаматтар қымбатшылық пен еңбекақының жоғарылауы бір-біріне сәйкес келмейтінінен, тұрақсыздықтан қорқады. Бүгін бар банктің ертең жоқ боп кетпейтініне, бүгін күшінде тұрған заңның ертең күшін жоя салмайтынына, бүгін жұмыс істеп отырған мекемесі ертең жабылып қалмайтынына да сенбейді. Айтпақшы, бұл бағдарламамен пәтер алу үшін жалақыңыздың мөлшері де талапқа сай болуы тиіс. Кім көрінген 7 пайыз өсіммен несиеге пәтер ала алмайды.

Ай сайын пәтерге төлегенше банкке бер

Сарапшылар көрсеткен деректерге қарағанда, қазір еліміздегі ипотекалық несие­нің жылдық өсімі орта есеппен 17 пайызды құрайды. Бұл Қырғызстан, Беларусия секілді елдердегі жағдаймен шамалас. Ал Тәжікстан (25 пайыз) мен Грузияның (35 пайыз) жағда­йына қарағанда әлдеқайда жақсы көрсеткіш.
Сонымен банктеріміздің ипотека несиесінің жылдық өсімі – 17 пайыз. Бұл, әрине, еліміздегі отыздан астам банктің орташа көрсеткіші. Біз өзі қара нар мен қара шыбынды қоса есептеп, барлық жан-жануардың орташа салмағын шығара салғанды құп көретін ел емеспіз бе. Мұның ішінде жылдық пайыздық өсімі 15 пайыз «Fortebank» та, өсімі 25 пайыз «Нұрбанк» та бар.
Хош. Әзірге сыртқы таңба­сына әдемі қазақша өрнек салып, жылы көрініп, алдап-арбап тұратын «Fortebank» ипо­текалық несиесімен «үй алып» көрелік.
Еліміздегі басқа банктер секілді бұл мекеме де 21-63 жас арасындағы азаматтарға ипотекалық несие береді. Басқа банктер секілді мұнда да кемінде алты ай тұрақты жалақы алып жұмыс істеген болуыңыз керек. Бұл банктен егер алғашқы салым ретінде төлейтін ақшаңыз болмаса, сіз пәтеріңізді 17,99-19,99 пайыз өсіммен аласыз. Ал егер қолыңызда біраз қаражат болса, сатып алатын үйіңіздің құнының 15 пайызын төлеп, қалғанын бір жылдан он жылға дейін бөліп төлеуіңіз мүмкін. Жылдық өсім – 14,49 пайыз.
Сонымен 10000000 теңгенің үйін алу үшін қолыңыз­да 1500000 теңге болуы қажет (құжаттарды рәсімдеуге кететін шығындарды қоспағанда). Ипотекалық несиені он жылға алған болсаңыз, он жыл бойы сіз ай сайын 134492 теңге, ал егер он бес жылға алсаңыз, он бес жыл 116009 теңге төлеуге міндеттісіз. Бұл он бес жылда сіз үй алуға жетпей қалған 8500000 теңгені 20881783 теңге етіп қайтарасыз. Ал он жылға бөліп төлеген болсаңыз, 16139000 теңге етіп құясыз.
Енді ойлап көріңіз, сіз он жылда өзіңіз 8500000 теңге жинай алар ма едіңіз? Сіз пәтерақы төлемей, өз үйіңізге ақша құйып отыру арқылы баспанаға қол жеткіздіңіз. Бұл, әрине, тиімділігі. Ең басты артықшылығы – осы. Ай сайын өзгенің пәтеріне төлегенше банкке бер, түбі баспана сенікі.
Екінші жағынан, сіз осы уақыт аралығында 7639000 теңге (егер жиырма жылға алған болсаңыз, 12381783 теңге) артық құйып отырсыз. Он жыл бойы банк қызметі үшін ай сайын 63658 теңге жай бердіңіз. Сіз осынша жыл білдей бір банктің бір қызметкерін (бәлкім, күзетшісін) жалақымен қамтамасыз етіп отырдыңыз. 10 миллион теңгеге алған бір бөлмелі үйіңіз үшін осындай тәуекелге бара алсаңыз, сіздің осал адам болмағаныңыз.

Біз үшін әзірге «қиялдағы банктер»

Сонымен қазіргі көрсеткіш бойынша бізде ипотека несиесін беретін банктердің жылдық өсімі 13 пайызбен басталып («Halyk bank»), 25 пайызбен («Нұрбанк») аяқталады.
Қазақстандағы жағдай Қыр­ғызстан, Беларусия, Украина, Үндістан секілді елдермен тең болса, Тәжікстан, Грузия секілді елдерден артық екенін айттық.
Енді дүние жүзіндегі банктердің жағдайына зер са­лып көрелік. Банктерге бас бос­тандығын байлап беріп, мойнына қарыз «қамытын» киген қазақ азаматтары қай елдерге қарап қиялдайды, қай елдердің банк қызметі азаматтарға қолайлы – соған тоқталып көрелік.
Қазір дүние жүзі бойынша ипотека несиесінің жылдық пайызы ең төмен елдердің көшін Жапония бастайды. Мұнда азаматтарға берер несиенің жылдық өсімі 1,21 па­йыз ғана. Бұл елде банктер өте аз, сондықтан қояр талаптары да жоғары. Мысалы, олар не­сие­ні 10 жылға ғана береді, сатып алатын пәтеріңіздің құнының 10 пайызын алдын ала құю міндеттелген. Жапонияда инфляция деңгейі төмен, алайда тұрғын үй бағасы жоғары. Банктердегі пайыздық өсім төмен болғандықтан, мұнда несиеге пәтер сатып алғандар немесе жалпы банктен несие алғандар өздерін қаналған адам сезінбейді. Үй бағасы қанша қымбат болса да, олар бәрібір сатып алатын баспанасы үшін банкке жүгінгеннен ұтылмайды. Бірақ сонда да бұл елдің азаматтары банктен несие ал­мау­ға, тектен-тек банкке қызмет етпеуге тырысады. Банктері арқылы халықтың мүддесін жоғары қойған елдердің бірі – Швейцария. Мұнда несие­нің жылдық өсімі 1,42 пайыз­дан аспайды. Бұл елде Жапониядағыдай азаматтығы барларға ғана емес, шетел азаматтарына да несиемен үй алуға жол ашылған. Айта кету керек 1,4 пайыз деген көрсеткіш бұл Швейцариядағы 65 банктің ортақ есебінен алынған. Мұнда жылдық өсімі 1 пайызға жетпейтін банктер де бар.
Сол секілді, бұл көрсеткіш Финляндияда – 1,53 пайыз, Швецияда – 1,87 пайыз, Словакияда – 1,92 пайыз, Германияда – 1,9 пайыз, Чехияда – 1,99 пайыз, Австралияда – 3,74-5,37 пайыз, Данияда – 3,50-3,83 пайыз, Испанияда – 2,5-3,95 пайыз, Норвегияда – 3,41-4,02 пайыз, Польшада – 3,28-3,79 пайыз.

Өз елінің «тұтқындары»

Өткен жылдың соңында бір Кубань азаматы банкке 117 миллион рубль қарыз болғаны үшін сырт келбетін өзгертіпті. Қарызын өтей алмай, сот приставынан жасырынып жүрген әйел Краснодар–Омбы бағытындағы пойызға билет сатып алып тұрған жерінен ұсталған.
Банктегі қарызы салдарынан әр түрлі жағдайға ұрынған азаматтар бізде де аз болған жоқ. Бір ғана мысал, 2013 жылы 37 жастағы әйел банк алдындағы қарызын қайтара алмай, күйзеліске түсіп, 12-қабаттан секіріп, көз жұмғаны жөнінде ақпарат тараған.
Бүгінгі күні елімізде банктерден несие алған кемі 5 миллион азамат бар. Жарияланған деректерге қарағанда, олардың 1 миллион 200 мыңы – қарызын қайтара алмай жүргендер (яғни кемі үш айдан бері ақшасын төлей алмағандар.) Олар материалдық жағынан ғана емес, психологиялық тұрғыда да қысымда, шетелге шыға алмайды – өз елінің «тұтқындары».
Мұның бәрі, әрине, елдегі әлеуметтік жағдайдың төмен екенін көрсетеді. Бір Астана қаласында ресми деректер бойынша азаматтардың орташа жалақысы 230000 теңге дегенмен, 40-45 мың теңге айлыққа жұмыс істеп жүрген азаматтар да бар. Тұрмыс таршылығынан езіліп, қиналып жүрген азаматтар да осындай табысы аз жұмысшылар.
Ал қазақстандық банк қызметі қарапайым азаматтардың игілігі үшін жұмыс істесе, банк несиелерінің жылдық өсімі 17 пайыз емес, тым болмағанда 7-8 пайыз болса, қарапайым халық осынша қиналар ма еді? Кей елдердегі 2-3 пайыздық несиемен салыстырғанда біздің банктеріміздің қызметі қа­наушылық, тонаушылық емес пе?

 

МАМАН ПІКІРІ

Ильяс ИСАЕВ, экономикалық сарапшы, ғалым:

– Әлемде ипотека несиесінің пайыздық ставкасы 1-2 па­йыздан аспайтын елдер бар. Ал біздің елімізде банктер 17-25 пайыз аралығындағы өсіммен несие береді. Бұл неден?
– Банктің несие үшін пайыздары бірнеше элементтен құралған. Біріншісі – банктер несие бергенде міндетті түрде пайда көруі керек. Яғни банктің өз пайдасы үшін қосылатын пайыз. Екіншісі – банк қаражатты сырттан тартса, оның депозиттік ставкасы болады, сол қосылады. Халыққа несиеге беріліп жатқан ақшаның бәрі банктердің өз ақшасы емес. Банктер оны сырттан тартады, түрлі салымдардан алады. Үшіншісі – тәуекел үшін қосылатын пайыздық өсім. Қазақстан – әлі әл-ауқаты жақсы дамымаған мемлекет, сондықтан мұнда тәуекел, яғни риск жоғары. Бізде, мысалы, шағын және орта бизнес дамымаған, жалпы ішкі өнімнің 60 пайызы қызмет көрсету секторынан тұрады. Өнім өндіру өте төмен. Нарық дұрыс зерттеліп отырған жоқ. Мұның бәрі рискті, яғни тәуекелшілдікті арттырады. Банктің пайыздық ставкасына әсер ететін төртінші элемент – ол инфляция.
Осы төрт элементтен келіп банктің пайыздық ставкасы белгіленеді. Бізде дамыған шет елдердегідей инфляция 1-2 пайыз емес, кем дегенде жыл сайын 5-6 пайыз болып отыр. Ал тәуекел үшін кемі 4 пайыз қосылады. Сонда осы екеуінің өзінен құралған банктің пайыздық ставкасы – 9 пайыз. Оған депозиттік ставка мен банктің өзінің кем дегенде 7 пайыз пайдасын қосыңыз. Осылай жылдық пайыз 20-25 пайызға дейін жетеді. Міне, осындай себептерден келіп Қазақстандағы банктердің пайыздық ставкасы жоғары болып шығады.
– Мұны азайтудың жолы бар ма?
– Ұлттық банктің нұсқаулық және келісімдерінде «жылдық тиімді өсім ставкасы» деген бар. Сол бізде 56 пайыз болып бекітілген. Мысалы, сіз банктен 100 теңге алсаңыз, 156 теңге қылып қайтарасыз. Ал 10 миллион теңге алсаңыз, 15 миллион 600 мың теңге қылып қайтарасыз. Мұны бізде ешкім түсіндіріп бере алмайды. Парламент депутаттарының өзі заң қаралғанда «бұл неге 56 пайыз?» деп сұрақ қоя алмаған. Неге десеңіз, депутаттардың өздері түсінбейді. Түсіну үшін математикалық сауат қажет. Тіпті түсінетіндер болса да олар үндемейді. Себебі бізде бәрі халықтың емес, банктің мүддесін қорғайды.
– Жылдық тиімді пайыздық ставка 56 пайыз деп бе­кітіліпті. Оны төмендетуге бола ма және ол банктердің пайызы төмендеуіне ықпал ете ме?
– Ол барлық банктер қарайтын Ұлттық банктың нұсқаулығында бекітілген. Оны өзгертуге болады. Ол үшін осы сұрақты қоя алатын, талап ете алатын азаматтар болуы керек. Мысалы, депутаттар сондай талап қоюы керек. Оны математиктер отырып есептеуі қажет.
– Банктердің пайыздық ставкасына әсер ететін төрт себепті айттыңыз. Осы негізде несие пайызын төмендетудің қандай жолдарын ұсынар едіңіз?
– Инфляция – макроэкономикалық мәселе. Оны бір Ұлттық банк тоқтата алмайды. Инфляцияны төмендету – тұтас жүйе болып атқарылатын жұмыс. Ал микроэкономика дамымай, тәуекелшілдікті де азайту мүмкін емес. Сондықтан банктердің пайыздық өсімін азайту үшін комиссиялық банктер өз операциялық шығындарын, өз қызметкерлерінің жалақысын азайтуы қажет. Өз пайдасын көбейту резервін олар халыққа берілетін несиеден емес, өз іштерінен іздеуі керек. Қазір елімізде орташа жалақы 220 мыңның үстінде деп отыр. Ал елде ең көп жалақы алатындар – банк секторындағылар. Олардың жалақысын азайту – банк операциялық шығындары құнын азайту. Пайыздық өсімді азайтудың ең тиімді, жүзеге асыруға қолайлы жолы да осы.

 

Пікір жазу

Почтаңыз жарияланбайды