«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Ata zañmen bekitilgen tildi tuğırına qondırw kerek

0 95

Bügingi keleli äñgimemizdiñ qonağı – Nur-Sultan qalalıq sotınıñ azamattıq ister jönindegi sot alqasınıñ törağası Qwanışbay Äljikov.

– Ata Zañ dep jatamız. Jalpı Konstïtwcïya uğımın qalay tüsinwge boladı?

– Konstïtwcïya degen termïn latın sözinen alınğan qurılıs degen mağınanı bildiredi eken. Bizdiñ zamanımızda Konstïtwcïya- eñ joğarğı negizgi zañ bolıp tabıladı äri zañ aktileriniñ qaynar közi. Naqtı qoldanıstağı qatınastardı retteytin quqıqtıq normalardıñ jüyesi. Qarapayım sözben aytqanda, Ata Zañımızdıñ qoğamdağı röli- ­Qazaqstan Respwblïkasınıñ demokratïyalıq, zayırlı, quqıqtıq jäne älewmettik memleket qurwdıñ kons­tïtwcïyalıq negizin qalaydı. Memleket ömiriniñ asa mañızdı mäselelerin demokratïyalıq ädistermen, referendwm arqılı, parlamenttik dawıs berw arqılı şeşw Konstïtwcïyamızda bekitilgen. Ata Zañ egemendi memleketimizdiñ damwınıñ negizi bolwımen qatar onıñ tujırımdamalarında aqılğa qonımdı mämile elementteri körinis tabadı. Qoğamdağı elewli qayşılıqtardı beybit jolmen, qoğamdıq kelisim negizinde şeşwge qızmet etedi. Eli­mizdiñ qawipsiz jäne turaqtı damw ïdeyası osı Konstïtwcïyada jalğasın tawıp otır.

– Qazaqstan Konstïtwcïyanı eki ret qabıldadı. (1993,1995 jıldarı) Sodan beri san märte tolıqtırwlar men özgerister engizildi. Buğan qanday sebepter boldı dep oylaysız?

– Qazaqstan Respwblïkası Kons­tïtwcïyasın qabıldaw qajet­tili­giniñ özindik tarïhı bar. Elimiz egemendik alğannan keyin, 1993 jıldıñ 28 qañtarında Qazaqstan Res­pwb­lï­kasınıñ Joğarğı keñe­siniñ 9 sessïyasında jaña Konstïtwcïya qabıldandı. Alayda zañgerlerdiñ, sayasattanwşılardıñ payımdawı boyınşa olqılılıqtarı köp boldı. Bul kezde elimizde ekonomïkalıq dağdarıs jürip jattı. Sol kezdegi Konstïtwcïya osı dağdarıstı ­joyatın, älewmettik qayşılıqtardı jeñe alatın atqarwşılıq bïlikti közdemedi. Bul jöninde, Qazaqstan Respwb­lïkasınıñ tuñğış prezïdenti N.Nazarbaev 1995 jılı ötkizilgen Qazaqstan halqı assambleyasınıñ 1-şi sessïyasında ayta kelip, naqtı Konstïtwcïyalıq reformanı iske asırw qajettiginiñ twındağanın atap ötti.

Bir sözben aytqanda, 1993 jılı qabıldanğan Konstïtwcïya mätini qayta qurwlardı qajet etti. Bul normalar jüzege asırıla bastadı. Sonımen parlamenttik dağdarıs bolıp, 1995 jıldıñ kökteminde Ükimettiñ ornınan tüswi jaña Kons­tïtwcïyanı qabıldawğa äkeldi. Qazaqstan Respwblïkasınıñ jaña Konstïtwcïyasın Qazaqstan Respwb­lïkasınıñ Prezïdenti usınıp, onı halıq 1995 jılğı 30 tamız­dağı respwblïkalıq referendwmda qabıldadı.

Jaña Konstïtwcïya boyınşa prezïdenttik bïlik küşeyip, Qazaqstan Respwblïkasında prezïdenttik basqarw jüyesi qurıldı. Prokwratwra, quqıqtıq qorğaw organdarı qayta qurıldı. Konstïtwcïyalıq Keñes qurıldı, qos palatalı Parlament qalıptasıp, parlament zañ şığarw qızmetin jüzege asıratın respwblïkadağı eñ joğarğı ökildi organ boldı. Atalğan qayta qurılwlar – konstïtwcïyalıq normalardıñ bir jolğı äreketi emes, olar turaqtı jürgiziletin jäne jetildiriletin boldı.

– Til twralı zañğa 30 jıl tolmaq. Alayda bul zañ qawqarlıı ma? Memlekettik til qoldanısta basım emes dese de boladı. Memlekettik qızmetkerlerdiñ köpşiligi orıs tilinde söyleydi. Nege? Bul Konstïtwcïyağa qayşı emes pe?

– Keşegi kelmeske ketken Keñes däwirinde öz Otanında ekinşi qatarğa ığıstırılğan qazaq tili ötken ğasırdıñ 80-jıldarı mem­lekettik tilge aynalğan edi. Bul märtebe elimiz täwelsizdik alğan­nan keyin konstïtwcïyalıq şeşimin tapqan-dı. 1997 jılğı «Qazaqstan Respwblïkasındağı Til twralı» Zañda ana tilimizdiñ negizgi quqıqtıq qağïdaları odan äri damıtıldı. Osı zañdı jüzege asırw maqsatında birneşe mañız­dı qujattar qabıldanıp, aldağı basım bağıttar men mindetter ayqındalğan bolatın.

Qoğamdıq ömirdiñ barlıq salalarında elewli-elewli oñ özgerister dünïege keldi.Oğan ülken dälel res­pwblïkada qazaq tilinde oqïtın balalar sanı eki esege östi. Qanşama qazaq mektepteri, balabaqşalar aşıldı. Alayda qazirgi kezde awız toltırıp aytatın jetistikterge jete qoyğan joqpız. Tuñğış Prezïdentimiz Nursultan Äbişulı aytqan «Qazaq qazaqpen qazaqşa söylessin» degen qarapayım qağïda da orındalmawda. Tipti, «Qazaqstannıñ bolaşağı – qazaq tilinde» degen ulağattı söz bïlik basındağılarğa onşa äserin tïgizbey otır. Resmï şaralar, alqa mäjilisteri men türli jïındar orıs tilinde ötedi. Jïındar ötkizetin zaldar ilespe awdarma jasawğa qajetti tehnïkalıq qural-jabdıqtarmen, mamandarmen qamtamasız etilmegen. Sondıqtan keybir jerlerde orıs tilinde söylewge mäjbür bolıp jürgen jaylar da bar.

Konstïtwcïyada «Qazaqstan Res­pwb­lïkasında memlekettik til – qazaq tili» dep tayğa tañba basqanday ayqın jazılğan. Al «Qazaqstan ­Respwblïkasındağı Til twralı» Zañnıñ 4-babınıñ ekinşi böliginde «Memlekettik til – memlekettiñ bükil awmağında qoğamdıq qatınastardıñ barlıq salasında qoldanılatın memlekettik basqarw, zañ şığarw, sot isin jürgizw jäne is-qağazdarın jürgizw tili» dep atap körsetilgen.

Bügingi ülken kemşilik ärbir jeke azamattarğa da baylanıstı. Soñğı kezde ata-analar ul-qızdarına qazaq tilinen göri ağılşın tiline üyretwdi jön köredi. Sebebi qazirgi zamannıñ talabına say jasta­rı­mız­dı şetel tilin, onıñ işinde ağılşın tilin bilwge bağıttaw orındı. Bügingi älemdik örkenïet deñgeyi osını talap etedi. Bul Qazaqstannıñ dünïe­jüzilik qawımdastıqtıñ swb'ektisi retindegi qajettilikten de twındaydı. Alayda memlekettik tildi qoldanbaw, bilmew ülken adaswşılıq. Qalayda ulttıq, yağnï Ata Zañmen bekitilgen memlekettik tildi tuğırına qondırwımız qajet.

Qazaq tiliniñ küyi sot salasında ayanıştı hal keşwde. Ülken qala­larda jäne elimizdiñ soltüstik, şığıs öñirlerinde sot processteri orıs tilinde jürgiziledi. Tipti, keybir kisiler orıs tilin bilmese de, sotqa orıs tilinde talap beredi. Sebebi qoğam sonday jäne qazaq tilinde jetik biletin zañger mamandarınıñ joqtığı. Memlekettik organdardıñ talap arızdarı da sotqa orıs tilinde kelip tüsip jatadı. Bul jağday birinşi basşılardıñ jawapkerşiligin köterwdi qajet etedi. Memlekettik til – memlekettik qızmettiñ bastı ustanımınıñ biri. Sol sebepti bul bağıttağı mañızdı qadam qatarında memlekettik tildi belgili bir kölemde bilw kerek degen talaptı jedel türde küşeytpese bolmaydı.

– Bügingi sot jüyesi qanday bolwı kerek. Älemdik sottarmen ïıq teñestiretin haldemiz be?

– Qazirgi tañda sot jüyesinde bolıp jatqan reformalar eñ aldımen sot jüyesine degen halıqtıñ senimin nığaytwğa bağıttalğan. Qazir bizdiñ sot jüyemiz üş satılı. Jasalıp jatqan reformalarğa säykes sot jüyesiniñ satıları az bolğan sayın, är istiñ soñına jetw waqıtı da tez boladı. Sot jüye­siniñ reformaları, damığan 30 eldiñ qatarına qosılw bağdarlamasına säykes, aldıñğı qatarlı älemdik sottardıñ täjirïbesin eskere otırıp reformalar jasalıp jatır. Mısalı, Amerïkada 95 payız, Ulıbrïtanïyada 87 payız, Slovenïyada 35 payız dawlar sot talqılawına jetpey şeşiledi eken.

Osınday bağıtta, yağnï medïacïyanı qoldanw salaların odan äri keñeytw maqsatında jeke sanattağı dawlardı (janjaldardı) medïacïya tärtibimen sotqa deyin rettew mindettiligi boyınşa Joğarğı Sot qanatqaqtı jobanı iske qosıp birşama jumıstar atqarılıp otır. YAğnï damığan elderdiñ halıqqa qolaylı täjirïbeleri bizdiñ elimizde de qoldanwda.

– Sottıñ aşıqtığı, halıqqa qoljetimdiligi üşin qanday şaralar jasalıp jatır?

– Köpşiliktiñ kökeyinde jürgen mäselelerdiñ biri – sot töreliginiñ ädildigi, aşıqtığı, qoljetimdiligi. Sottıñ aşıqtığı men jarïya­lılığın qamtamasız etetin sot jüyesindegi jaña özgerister qoğamnıñ sot qızmetine degen senimin arttırıp keledi. Qazirgi tañda sottıñ jumısı barşağa mälim. «100 naqtı qadam» bağdarlamasında qazaqstandıq jüyege elektrondı öndiristi engizw twralı aytılğan. Osı bağdarlama boyınşa qazirgi kezde sot barısın awdïo-vïdeo ülgige tüsirw arqılı jüzege asırıladı. Sotta ïnnovacïyalıq tehnologïyalardı qoldanw birinşi kezekte sot jumısına oñ äser etti. Ekinşiden, ïnnovacïyalıq tehnologïyalar sot jumısın jeñildetti. Sonımen qatar adamdarğa qoljetimdiligi arttırıldı.

Zamanawï tehnologïyalardıñ kömegimen är azamat elektrondı türde sotqa arızın usınıp, ol arız­dıñ qozğalısın kedergisiz baqılay aladı. YAğnï arızdıñ sot öndirisine qabıldanwı, istiñ tağayındalwı, ol boyınşa şığarılğan şeşimder jöninde tolıq mälimet alıp otırwğa mümkindigi bar. Ol üşin «Sot kabïnetine» kirwge mümkindik beretin Qazaqstan Respwblïkası Ulttıq kwälandırwşı ortalığınan alınğan elektrondıq cïfrlıq qoltañbası bolwı qajet. Azamattar men zañdı tulğalardıñ kez kelgen, özine ıñğaylı waqıtta, üyden nemese keñseden şıqpay-aq, onlayn rejïminde «Sot kabïneti» ïnternet-servïsi (www.sud.kz) arqılı elektrondı türde talap-­arızdardı berwge, şağımdar men ötinişhattardı joldawğa, sonday-aq istiñ qaralw barısın baqılawğa mümkindikteri bar.

Sonımen qatar Joğarğı Sotta Ahwaldıq ortalıq jumısı iske qosıldı. Ahwaldıq ortalıq- sot töreligin jüzege asırw barısındağı azamattardıñ quqıqtarı men zañdı müddelerin qorğawdıñ jaña deñgeyi. Sottıñ jarïyalılığı men aşıqtığın qamtamasız etwdiñ birden-bir jolı äri qanday da bolmasın dawdı tez arada şeşwge septigin tïgizedi. Eger halıq sot ädildigine senim artsa, onda zañ üstemdigi joğarı deñgeyde bolğanın körsetedi.

Suhbattı jürgizgen
Beybit OSPAN

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı