«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Astana damwdıñ jaña kezeñine qadam bastı

0 357

Elordamızdı turğındar üşin qalay munan da ıñğaylı, qolaylı jasawğa boladı? Qalanı damıtwdıñ 5 jıldıq keşendi josparınıñ negizine qanday startegïyalıq jäne taktïkalıq mindetter endi? Qaladağı mäselelerdiñ qaysısı eñ özekti, kürdeli? Astana qalası äkimdigi turğındarğa aşıq bolwı üşin qanday şaralar qabıldawda? Osı jäne özge de suraqtarğa Astana qalasınıñ äkiminen jawap alwdı köpten beri oylastırıp jür edik. Sonıñ säti endi tüsip, gazettiñ kezekti nömirine osı suhbat dayındalıp jatqanda, Äset ÏSEKEŞEV Elbasınıñ Jarlığımen Qazaqstan Respwblïkası Prezïdenti Äkimşiliginiñ basşısı bolıp tağayındaldı.

– Osı jıldıñ säwir ayında Elbası Astananıñ jüyeli damwı boyınşa arnayı jïın ötkizgen bolatın. Birneşe mindetter men tapsırmalar berildi. Osı turğıda qala turğındarın Elbası tapsırmalarınıñ orındalw barısı qızıqtıradı.

– Elorda – elimizdiñ maqtanışı, Elbasımızdıñ töl twındısı. Sondıqtan qalanıñ damw barısı ärdayım el basşılığınıñ erekşe nazarında boları sözsiz. Jalpı, Astana qalasında da basqa qalalar sïyaqtı kündelikti mäseleler men jüyeli türde şeşiletin mäseleler bar. Elbası bergen tapsırmalar ayasında biz basım bağıttar men bağdarlamalardı, qalanı basqarw jüyesin qayta qarastırıp şıqtıq.

– Ärïne, awqımdı jumıstardı bir awızben aytıp şığw mümkin emes. Biraq qalanıñ älewmettik-ekonomïkalıq damw barısına qalay sïpattama berwge boladı?

– Osı jılı ekonomïkanıñ bazalıq salalarında öswdiñ oñ dïnamïkası bayqaladı. Önerkäsiptiñ ösw qarqını – 2,6 payız (381,4 mlrd teñge). Sonımen qatar öñdew önerkäsibi 3,3 payızğa (317 mlrd teñge) östi.

Jıl soñına deyin maşïna jasaw, metallwrgïya men swsın şığarw kölemin arttırw esebinen ösimdi 11 payızğa köbeytwdi josparlap otırmız. Qalağa 580 mlrd teñge ïnvestïcïya tartıldı. Bul ötken jılmen salıstırğanda 5,9 payız joğarı. Bul rette tikeley şeteldik ïnvestïcïyalar kölemi 158,4 mlrd teñgeni quradı. Munı ötken jılmen salıstırğanda üş ese östi dewge boladı (2017 jıldıñ 8 ayı – 51,7 mlrd teñge). Bïıl ötken eki jıldağıday elordada salıq tüsimderi bir trïllïon teñgeni quraytının ayta ketken jön.

Astana qalasınıñ jalpı respwblïkalıq qurılıs kölemine qosıp otırğan qarqının erekşe atawğa boladı. Ötken 7 aydıñ qorıtındısı boyınşa Qazaqstanda 3 mln 170 mıñ şarşı metr köp qabattı turğın üy salınğan bolsa, onıñ 42 payızı Astana qalasında paydalanwğa berildi. Bul – bizdiñ qurılısşılarımızdıñ ülken eñbegi. Jalpı, soñğı 3 jılda (2016-2018 jj.) elordamızda 7 mln şarşı metr baspana, yağnï 100 mıñ päter salındı. Bul – bir ortaşa oblıs ortalığımen birdey körsetkiş.

Sonımen qatar Astanada öndiris qwatı jılına 320 mıñ şarşı metr bolatın eki jaña ïndwstrïaldı üy salw kombïnatı jumıs istey bastaydı. Nätïjesinde nısandardı salw jıldamdığı artıp, qurılıs sapası joğarılaydı. Bul öz kezeginde baspana bağasın tömendetedi. Jedeldigi täwligine jeke üylerdiñ bir qabatın salwğa jetedi. Bizdiñ qatañ klïmatımızdı jäne qısqa qurılıs mawsımın eskere otırıp, jıldamdıq turğın üy qurılısınıñ bastı faktorlarınıñ biri der edim. Endi köp päterli üylerdi bir mawsımda turğızwğa boladı.

Astana – käsipkerler qalası

– Şağın jäne orta bïznes qalay damıp jatır?

– Jaqında 2017 jıldıñ qorıtındı derekteri şıqtı. Qala ekonomïkasındağı ŞOB ülesi 54,4 payızdı quradı. Är ay sayın 1400 jaña käsiporın aşılwda. Al jıl basınan bastap Astanada 12 mıñ jaña jumıs ornı qurıldı. Bul ötken jılmen salıstırğanda 16,5 payızğa köp. Onıñ 10,9 mıñ ornı – şağın jäne orta bïznes salasında.

Qazirdiñ özinde biz elorda ekonomïkasında elewli özgeristerdi körip otırmız. Twrïzm, öñdew önerkäsibi, AKT, kölik sïyaqtı salalar aytarlıqtay ösimdi körsetip otır, al memlekettik basqarw sektorı boyınşa JÖÖ ülesi tömendewde. Bul Astana qalasınıñ memlekettik qızmetkerler qalasınan käsipkerler qalasına aynalğanın tağı da däleldeydi.

Tağı bir derek, büginde qalanıñ bastı ïnvestorı kim dep oylaysız? Bul – şağın käsipker. Qalanıñ barlıq ïnvestïcïyalarınıñ şamamen 70 payızı – şağın bïznesten, tipti ortaşadan da emes.

«Qızmet körsetw eksporttawşısı bolw»

– Özin-özi asıraytın qala dep aytqanda neni meñzep otırsız?

– «Sawda jasaytın sektor» degen ekonomïkalıq termïn bar. YAğnï bul – ülken eksporttıq tüsimdi qamtamasız etetin sektorlar. Keybir aymaqtar üşin bul – metaldar, munay. Biraq megapolïs qanday eksporttı tawar usına aladı? Bizdiñ esebimizşe, 2025 jılı elordada 1 mïllïon 700 mıñ halıq turadı. Bul waqıtta 300 mıñ jumıs ornın qurwımız kerek. Bul jumıs orındarın qaydan quramız degen mäsele twadı. Qarjınıñ qanday turaqtı ağımı bolwı kerek? İşki narıq degen tamaşa. Biraq turaqtılıq üşin qala ekonomïkasınıñ aytarlıqtay böligi valyuta äkeletin eksporttıq bağıtta bolwı kerek. Önerkäsip? Bizde reswrster – sw men energïya jetpey qaladı. Tehnologïya damwınıñ qazirgi zamanğı jağdayında osınşama adamdı jumısqa turğızw üşin 3000 zawıt pen fabrïka salınwı tïis. Sondıqtan Dwbay, London, Sïngapwr, Mäskew qalalarınıñ ekonomïkalıq ülgilerin esepke aldıq. Aqırı qızmet körsetw salasına toqtadıq. Biraq qızmet körsetwler, negizinen, sırtqı narıqqa bağdar alwı tïis. YAğnï köptegen adamdardıñ jumıspen qamtılwın qamtamasız etetin ülken mölşerde valyuta kelwi kerek. Bul jağdayda Astana öte tïimdi ekonomïkalıq joba bolıp tabıladı. Eksportqa bağıttalğan qızmet körsetwlerdi damıtıp, Dwbay, Sïngapwr sïyaqtı servïstik qala bolw qajet. Bul qalalarğa jıl sayın 15 mïllïon şamasında twrïst keledi.

– Buğan qalay qol jetkizwge boladı? Astana twrïzmniñ qanday bağıtına basımdıq bermek?

– Bizge birqatar bağıttar boyınşa öñirlik habqa aynalw kerek. Birinşiden, Astanada potencïal bar. Kongress-körme birinşi kezekte iskerlik twrïzmdi damıta alatın ortalığımız bar. Barlıq öñirlik körmelerdi osı jerde ötkizwge boladı. 130 lokacïyadan turatın qalanıñ ïnfraqurılımı eñ joğarğı deñgeyde iri kölemdegi şaralardı ötkizwge dayın. Mäselen, Sïrïya mäselesi boyınşa kelissözderdi, Astana ekonomïkalıq forwmı men EKSPO-2017 halıqaralıq mamandandırılğan körmesin ötkizdik.

2018 jıldıñ basınan ärtürli kölemdegi jäne kürdelilik deñgeyindegi 20-ğa jwıq iskerlik şara ötti. Atap aytsaq, «Zhaina» halıqaralıq äyelder forwmı, «Enactus Kazakhstan 2018» stwdenttik-käsipkerlik, startaptar men ïnnovacïyalar kwbogı, Kadex-2018 halıqaralıq qarw-jaraq körmesi, Bükilälemdik mereytoylıq 25 taw-ken kongressi, Jibek jolı memleketteri qalaları merleriniñ forwmı.

Ekinşiden, Astana mädenïet jäne sport ortalığı bolwı kerek. Ortalıq Azïya, TMD, Batıs Qıtay elderinen turaqtı türde twrïster ağılw üşin iri şaralar ötkizilwi tïis. Bolaşaq – kïbersportta. Munday da alañdar qajet. Qazirgi zamanğı öner ortalığı bar. Barıs Arena bazasında mädenï jobalarğa arnalğan alañ qurıldı. Onda ärtürli şowlar ötip, belgili ärtister öner körsetedi.

Üşinşiden, bul – biz damıtıp jatqan qarjı ortalığı.

Törtinşiden, bul – avïahab. YAğnï avïacïyalıq logïstïka men tranzïttik twrïster.

Besinşiden, bul – bilim men densawlıq saqtaw ortalığı jäne sözsiz qala twrïzmi ortalığı. Qazir Astanada twrïzm jağınan tartımdı jerler men nısandar köp – mwzeyler, Botanïkalıq baq, Han Şatır, Pïramïda jäne t.b. Ärïne, sonday nısandardı salw şığın ketedi, biraq olar özin-özi aqtaydı.

Bul şaranıñ barlığı 2025 jılğa qaray üş mïllïonğa jwıq twrïstiñ kelwin qamtamasız etedi. Bul – öte qomaqtı valyutalıq tüsim. Qazirgi ekonomïkalıq jağdayda bul bağdarlamanı jüzege asırw oñay emes. Biraq biz Astana munay men gazdı eksporttawşı retinde emes, suranısqa ïe zamanawï qızmet körsetwlerdi taratatınına senimdimiz.

– EKSPO astananıñ twrïstik klasteri damwınıñ qozğawşı küşi bolğanı dawsız. Bul jumıs jalğasıp jatır ma?

– EKSPO memlekettiñ twrïzm salasındağı jahandıq jäne jüyeli özgeristerge baspaldaq boldı. Ötken jılı Astanağa 5 mïllïon 400 mıñ adam keldi. Olardıñ eki jarım mïllïonğa jwığı halıqaralıq körmege bardı. Nätïjesinde astananıñ twrïstik sektorı qarqındı ösimdi körsetti.

Sondıqtan biz 2018 jılı 2017 jılğa deyingi körsetkiştiñ 95 payızına qol jetkizw mindetin qoydıq. Ol üşin strategïya jasaldı. Jıl sayın kem degende 50 iri halıqaralıq is-şaranı ötkizw – bastı mindet.

Qala twrïsterge ıñğaylı bolwına köp köñil bölinedi. Atap aytqanda, aqparattıq düñgirşekterdiñ jumısı jäne kelgen orındarında üzilissiz ïnternet bolwı, ekskwrsïyalıq avtobwstar, jayaw ekskwrsïyalar, ekskwrsïyalardı josparlaw boyınşa onlayn kömekşi jäne t.b.

Jalpı alğanda, bastapqı kezeñde Astanadağı twrïzmdi damıtwdıñ üş basım bağıttarı anıqtaldı: MICE (bïznes twrïzm), medïcïnalıq jäne qalalıq rekreacïyalıq twrïzm.

Jahandıq «aqıldı» qala bolw

– Qala üşin qanday mäselelerdi mañızdı dep sanaysız jäne nelikten?

– Qazirgi küni bizdiñ aldımızda birneşe mindetter tur. Birinşiden, strategïyalıq, ol – Astananı Ewrazïya keñistiginde mañızdı äri «aqıldı» qalağa aynaldırw. Bul jerde köptegen jumıs jürgizilip jatır.

Alayda odan da bastı äri biz basımdıq berip otırğan mindet – Astananı turğındar üşin jaylı äri qawipsiz qala etw. Biz älemniñ damığan şaharlarınıñ täjirïbesin zerttedik. 20 bağıttıñ ärqaysısı boyınşa: älewmettik qoldaw, bilim berw, densawlıq saqtaw, qoğamdıq kölik, ekologïya, adamdardı tolğandıratın mäseleler boyınşa maqsat anıqtalıp, damığan qalalardıñ deñgeyine qalay jetw kerektigi belgilendi. Arnayı bağdarlamalar qabıldanıp, naqtı jobalar äzirlendi. Olar jüzege asırılıp jatır, nätïje de bar.

Astana özgeristerdiñ lokomotïvi bolwı tïis, qazirgi zamanğa say ekonomïkalıq jäne älewmettik özgeristerge beyimdelwi men transformacïyasına dayın bolwı tïis. Ol üşin qalanı damıtwdıñ 5 jıldıq keşendi josparı äzirlendi.

Qalanı odan äri damıtwdıñ 5 jıldıq perspektïvalıq aymağın qosa alğanda 2023 jılğa qaray joldardıñ qaşıqtığın 121 kïlometrge, jılw qwatın 1038 Gkal-ğa jäne elektr qwatın 120 MVt-ğa köbeytw, 231 kïlometr swmen qamtw jäne sw ağızw jelisin salw közdelgen. 25 balabaqşa men (6 mıñ orındıq) 37 mektep jäne 10 qosımşa nısan (barlığı 63 mıñ orındıq), 10-nan asa densawlıq saqtaw nısanı salınadı.

Aldağı bes jılda 9,5 mln şarşı metr baspana salw, sonday-aq ïnjenerlik-köliktik ïnfraqurılımnıñ jüktemesi men uzaqtığı ulğaytw josparlanıp otır. Bağağa säykes, jolawşı aynalımınıñ ösim qarqını orta eseppen – 7 payızdı, jük aynalımı 5 payızdı quraydı.

Memleket basşısınıñ tapsırmasına säykes, qalanıñ şekarasın ïgerw 25,7 gektardan 15,4 mıñ gektarğa deyin oñtaylandırıldı jäne bolaşaqtağı aymaqtar qurılısı anıqtaldı.

– Ol qanday aymaqtar?

– Bes aymaq. Atap aytqanda, Mıñjıldıqtar alleyası men «Nurlı jol» temirjol vokzalınıñ awdanı, Mäñgilik el dañğılı, Turan dañğılınıñ batıs böligi, Tel'man turğın alabınıñ oñtüstik böligi. Buğan qosa, jeke sektordıñ üylerin kürew esebinen Asan qayğı köşesin renovacïyalaw közdelip otır. Esesine ol jerge jartı mïllïon şarşı metr üy salınadı.

– Äkimdik turğın üy narığına optïmïzmmen qaraydı…

– Bul derekter aspannan alınğan joq, biz perspektïvalardı anıqtadıq. Qazir Astana zamanawï damıp jatqan megapolïs retinde elimizde ğana emes, tutas Orta Azïya aymağında ömir sürwge jäne bïznes üşin tartımdı qalanıñ biri bolıp otır. Halıqtıñ köşi-qon jäne tww körsetkişiniñ öswi esebinen biz jıl sayın halıq sanı kem degende 50-100 mıñ adamğa ösedi dep kütip otırmız.

– Halıq sanınıñ öswimen birge ïnfraqurılım, bilim berw, emhana problemaları twındaytını sözsiz. Osı mäselelerdi qalay şeşwdi josparlap otırsızdar?

– Men buğan deyin wrbanïzacïya procesi ïntensïvti qarqınmen jürip jatqanın aytqan bolatımın. Öziñiz oylap köriñiz, üş jılda biz 7 mïllïon şarşı metr baspana saldıq. Ol – 100 mıñ päter. Eger är otbasıda üş adamnan turadı dep alsaq, şın mäninde odan da köp, biz 300 mıñ adamğa baspana saldıq. YAğnï üş jıldıñ işinde biz bir oblıs ortalığın turğızdıq degen söz. Buğan qosa, qawipsizdikpen qatar, qalalıq ïnfraqurılımdardıñ jumısın qamtamasız etw mäselesi de bar. Ärïne, bul jerde bar awırtpalıqtı täwlik boyı jumıs isteytin qalalıq qurılımdar sezinip otır.

Mine, Astananı damıtwdıñ bes jıldıq josparı osı üşin qabıldandı. Ol naqtı josparlaw üşin jasaldı. Damığan elderde, mısalı Sïngapwrde bïznesmen jerdi satıp alw kezinde onıñ telimine ïnfraqurılım tartıp beretinin naqtı biledi. Atalğan mindettemeler orındalmağan jağdayda, ol memleketti sotqa bere aladı. Osılayşa bes jıldıq jospar kerek, onıñ işinde adamdar belgili bir awdanda tïisti ïnfraqurılım: jılw, jarıq, sw bolatının bilwi tïis. Biz ïnfraqurılımdı aldın ala josparlap jasawımız kerek. Aldağı bes jılda elordanıñ damwına şamamen 5 trln teñge jeke ïnvestïcïya salınıp, byudjetke 7 trln teñge tüsim tüsedi.

Memleket basşısınıñ ïdeyaları men jeke qoldawınıñ arqasında Astana zamanawï märtebege ïe äri qarqındı damıp jatqan megapolïs atına layıq bolıp otır.

– Äset Örentayulı, Astananı odan äri salw procesine qanday jañaşıldıqtar engizw közdelip otır?

– Birinşiden, polïortalıqtandırw. Qala damığan wrbanïstïkalıq şeşimderi men jaylı älewmettik ïnfraqurılımı bar polïortalıqtanğan bolwı kerek. Bul – elordanıñ qala qurılısındağı durıs şeşim. YAğnï bir ğana ortalıq emes, birneşe jetkilikti ortalıqtar payda boldı. Barlıq qajetti ïnfraqurılımdarı bar. Qazirgi küni adamğa jaylı ömir sürwi üşin tek baspana ğana emes, onıñ aynalasındağı qoğamdıq keñistik te mañızdı. Mäsele awlalar, sayabaqtar men gülzarlar twralı bolıp otır. Ekinşiden, wrbanïstïkalıq täsil. Zamanawï adam özine qajetti älewmettik-mädenï nısandar onıñ turğılıqtı jerine jaqın jerde ornalasqanın qalaydı. Negizinde, är nısanğa 35 älewmettik körsetkiş boyınşa jayaw jetetindey jaqın jerde, yağnï qoljetimdi bolwı kerek. Bul körsetkişke qol jetkizw oñay şarwa emes. Biz üşinşi jıl qatarınan osı jospardı orındaw üşin jumıs istep kelemiz. Jalpı, biz Astana qazirgi küni damwdıñ üşinşi satısına qadam bastı dep oylaymız.

– Damwdıñ üşinşi satısı degende siz neni meñzep tursız? Aldıñğı ekewi qanday bolıp edi?

– Birinşi satısı – elordanı köşirw men japon säwletşisi Kwrokava jasağan, Memleket basşısı bekitken bas josparğa säykes qalanıñ sol jağalawın salw. Ekinşi satısı 2011 jıldan EKSPO-2017 halıqaralıq körmesine dayındıq şeñberinde bastalğan qarqındı qurılıspen baylanıstı. Osı waqıtta äwejay termïnalı, jaña vokzal, EKSPO nısandarı salındı. Soñında, üşinşi satısı – Astana ewrazïyalıq keñistiktiñ negizgi ortalıqtarınıñ birine aynalw üşin öñirlik hab bolwğa bağıttalğan jumıs. Bul Oñtüstik-Şığıs Azïya üşin Sïngapwr jäne Tayaw Şığıs üşin Dwbay degen sïyaqtı. Sondıqtan biz qazir ïnfraqurılımdı durıs qurw, wrbanïstïka men jaylı ortanıñ zamanawï trendterin eskerw üşin ağılşın jäne kanadalıq sarapşılarmen birlese otırıp master-jospar äzirlep jatırmız. Qoğamdıq kölik, turğın üy, mektep, jol, densawlıq saqtaw nısandarın salw, sawda orındarı men bazarlardı, sayabaqtar men gülzarlardı damıtw mäselelerin nazarğa alamız. Bul şaralar keşendi türde bizge tez ösip kele jatqan qalağa tän säwlettegi awıtqwlardı boldırmawğa mümkindik beredi.

Mäseleler – baqılawda

– Qaladağı mäselelerdiñ eñ kürdelisi qaysı dep sanaysız?

Ülken şarwaşılıqta ärdayım köptegen mäseleler bar. Mektepterdiñ dayındığı, jılıtw mawsımı, kömir, bazarlardıñ jumısı, qurılıs alañdarı – uzın-sonar tizim. Kün tärtibinen qawipsizdik, qoğamdıq kölik, qala awmağın tazalaw jäne abattandırw, elektr energïyasımen qamtamasız etw, awrwhanalar men basqa da tirşilik nısandarınıñ turaqtı jumıs istew mäseleleri tüspeydi.

– Kez kelgen megapolïs üşin eñ qïın mäselelerdiñ biri – joldar, olardıñ jüktelwi men sapası. Kölik ïnfraqurılımı qalay damïdı?

– Qazir eki iri jol jobası iske asırılwda. Bul – qala köşelerin aytarlıqtay jeñildetwge arnalğan ülken jäne kişi aynalma joldar. Eger osı jobalar twralı egjey-tegjeyli aytatın bolsaq, qazirgi waqıtta Astana qalasınıñ aynalasındağı Tilendïev dañğılınan Qabanbay batır dañğılına deyin uzındığı 34,4 km ülken aynalma joldıñ oñtüstik-batıs böligi salınwda. Onı 2020 jılı ayaqtaw josparlanwda. Ol jekelegen bağıttarda jäne basım jük qozğalısı wçaskelerinde qala awdandarı arasındağı kölik baylanısın, sırtqı avtomobïl' joldarına şığwdı, sonday-aq Astananıñ kölik jüyesine jüktemeni tömendetwdi, qalanıñ kölik ağınınıñ quramında tranzïttik avtokölik sanın azaytwdı, ekologïyalıq jağdaydı jaqsartwdı, avtokölik quraldarınıñ paydalanw jıldamdığın ulğaytwdı, kölik baylanıstarın keñeytwdi, ilespe jol ïnfraqurılımın damıtwdı qamtamasız etedi.

– Kişi aynalma joldıñ şekaraları qanday?

– Ol Qoşqarbaev, Ulı Dala dañğıldarı jäne Aqjol, Beysekova köşelerimen ötedi, jalpı uzındığı – 46 km. 2007-2017 jıldar aralığında 22,8 km jol, 9 kölik ayrığı, köpirler men jol ötpeleri salındı.

Bügingi tañda Sarayşıq köşesiniñ Turan dañğılınan Beysekova köşesine deyingi böliginde jol aşıldı. Beysekova köşesiniñ Sığanaq köşesinen Ulı Dala dañğılına deyingi, Ulı Dala dañğılınıñ Beysekova köşesinen Turan dañğılına deyingi, Ulı Dala dañğılınıñ №9 köşeden Qaldayaqov köşesine deyingi böligi jalpı uzındığı 15,2 km Esil özeni men Nura-Esil arnası arqılı ötetin 2 köpirdiñ qurılısı jalğaswda. Osı wçaskelerdiñ qurılısın ayaqtaw merzimi 2019 jılğa josparlanğan.

Ş.Beysekova köşesiniñ N.Tilendïev dañğılınan Aqjol köşesine deyingi, Aqjol köşesiniñ Ş.Beysekova köşesinen Bögenbay batır dañğılına deyingi, Ulı Dala dañğılınıñ Ş.Qaldayaqov köşesinen Abılay han dañğılına deyingi böligin salw, onıñ işinde 4 kölik qïılısı men jalpı qaşıqtığı 8 şaqırım bir jol ötpesi bar qurılıs jumıstarı bar.

Jalpı, kişi aynalma jol qurılısı täwligine 90 mıñnan astam tranzïttik kölikke Astana qalasınıñ äkimşilik ortalığın aynalıp ötwge mümkindik beredi. Bul Turan, Qabanbay batır jäne Mäñgilik El dañğıldarı boyınşa qozğalıs qarqındılığın aytarlıqtay qısqartadı. Sonımen qatar Qabanbay batır dañğılındağı joldıñ jürw böligin 6 jolaqqa deyin ulğayta otırıp, qayta jañartw jumıstarı jürgizilwde. Sonday-aq Qorğaljın tasjolı men Qabanbay batır dañğılınıñ qïılısında kölik ayrığın salw josparlanwda.

– Al oñ jağalawdağı jol mäselesi qalay şeşiledi?

– Qalanıñ eski qalıptasqan böliginde jol-kölik ïnfraqurılımın damıtw boyınşa belsendi jumıs jürgizilwde. Qala qurılısınıñ keşendi josparına säykes Asan qayğı köşesi Bögenbay batır dañğılınan Täşenov köşesine deyin, Kenesarı köşesi Kümisbekov köşesinen Beysekova köşesine deyin, Kümisbekov köşesi Kenesarı köşesinen Bögenbay batır dañğılına deyin, Sarıarqa dañğılı Bögenbay batır dañğılınan Beysekova köşesine deyin, Seyfwllïn köşesi Wälïhanov köşesinen Pwşkïn köşesine deyingi qurılısı qarastırılğan. Bul jobalar joldardıñ ötkizw qabiletin 40 payızğa arttırwğa, kölik ağınınıñ ortaşa jıldamdığın arttırwğa jäne jolda ortaşa kütw waqıtın kem degende 20 payızğa qısqartwğa mümkindik beredi.

Qala üşin tağı bir mañızdı joba – LRT. Onıñ qurılısın kelesi jıldıñ soñına qaray ayaqtawdı josparlap otırmız. Jalpı, munday jaña kölik karkası tayawdağı eki jılda qurılwı tïis.

– Bir jıl boyı nöser kärizi narazılıq twdırwda. Jaqında jañbırdan keyin birneşe wçaskelerdi sw bastı.

– Nöserlik käriz jelilerin damıtw boyınşa jumıstar jalğasadı: 12 tazartw ğïmaratı, 23,5 km kollektor, 13 sorğı stansası payda boladı. Ïä, qalada ağın sw quyılatın birneşe orın bar. Bul wçaskelerde körşi ülken köşelerden sw ağadı. Sondıqtan kürdeli tehnïkalıq şeşimder qajet boldı jäne biz olardı taptıq. Joba kelesi jılı ayaqtaladı.

Şet aymaqsız qala

– «Astana – şet aymaqsız qala» bağdarlaması qalay jürwde? Nelikten Astananıñ şetki aymaqtarında eski jäne jartılay buzılğan köp päterli üyler äli tur, balabaqşalar men awrwhanalar joq?

– Şet aymaqtarğa, olardı abattandırwğa erekşe köñil bölemiz. Ağımdağı jılı sürilgen apattı-eski üylerdiñ orındarında 4 şağın baqtıñ qurılısı ayaqtaldı. Jıl soñına deyin tağı 5 şağın baq salınadı. Jaqın jıldarı şet aymaqtarda 10 şaqırım jol, Mïçwrïn turğın alabında 600 orınğa şaqtalğan mektep, mektepterge şamamen alğanda 2000 orınğa arnalğan 5 japsarlas ğïmarat, Köktal, Küygenjar, Tel'man turğın alaptarında 3 balabaqşa, Köktal-1 jäne Köktal-2, Ïnternacïonal'nıy, Öndiris pen Promışlennıy turğın alaptarında ärqaysısı 150 kelwşige şaqtalğan 5 alğaşqı medïcïnalıq sanïtarlıq kömek ortalığın salw qarastırıldı. Ïl'ïnka kentiniñ şığısındağı jeke turğın üylerge üşinşi kezektegi ïnjenerlik-kommwnïkacïyalıq ïnfraqurılımnıñ qurılısı ayaqtaladı. Öndiris, Köktal, Oñtüstik-şığıs, jäne Agroqalaşıq kentinde 42 köşeniñ qurılısı ayaqtalıp, 11 köşeni salw jalğaswda.

– Astana jasıl qalağa aynalıp kele jatqanın aytpay ketpese bolmas. Renovacïya bağdarlaması boyınşa da tozğan eski üylerdiñ ornında jaña şağın baqtar boy köterdi. Astanada tağı qanday jasıl alqaptar payda boladı?

– Ïä, kögaldandırw mäselelerine ülken köñil bölinwde. Tozğan eski üylerdiñ awmaqtarın kommercïyalıq nısandar üşin bermey, turğındardıñ ötinişimen olarğa balalar jäne sport alañdarı engen şağın baqtar, jelekjoldar salındı. Bïıl oñ jağalawda 13 şağın baq, kelesi jılı 5 tağı osınday baq payda boladı. Botanïkalıq baqtıñ, Uzın baqtıñ qurılısı, «Aray» sayabağın qayta salw ayaqtalıp keledi. Jalpı alğanda, osı 18 nısanda 85 balalar oyın attrakcïonı, 115 sport trenajeri, 18 fwtbol jäne basketbol alañı men tennïs korttarı, 17 şaqırım velojol, 30 swburqaq keşeni, 12 şaqırım jügirw jolı, eki skeyt alañı ornatıladı.

Astanada ülken jobalardıñ biri – 22,7 şaqırımdı quraytın jayaw jürginşiler men velosïped joldarı bar jasıl Jelekjol aynalma jolı salınadı. Oğan Botanïkalıq baq, Uzın baq, swlı-nwlı jelekjol, Ulıtaw köşesi boyındağı sayabaq, Ä.Mämbetov köşesindegi jayaw jürginşiler jolı, qalanıñ eski ortalığında ornalasqan Arbat kiredi.

– Turğındardıñ awlalardı abattandırwğa qatıstı mäseleleri de az emes. Bul bağıtta äkimdik ne atqarıp jatır?

– Biz Astanada awlalar turğındarğa qolaylı qoğamdıq keñistik bolwı kerek dep sanaymız. Biz sol üşin 2016-2017 jıldarı – 500, bïıl 300 awla dayındadıq, tağı 300 awla josparda tur.

Ömir sapası – jaylılıq pen qawipsizdik

– Kez kelgen qalada ömir sürw sapası köptegen körsetkişterdi qamtïdı: materïaldıq örkendew, damığan ïnfraqurılım, qawipsizdik. Astanada osı bağıtta ne istelip jatır? Öziniñ tabısın körsetken qanday jobalar eldegi basqa qalalarğa taralwı mümkin edi?

– Bizdiñ bağdarlamamız qawipsizdik pen jaylılıqqa bağıttalğan. Biz älemdegi eñ üzdik qalalardıñ standarttarın anıqtadıq. Adamdardı alañdatatın ne? Eñ aldımen, tabıs pen ömir sapası. Ömirdiñ sapası qawipsizdik, qarapayım mektepter, emhanalar, awrwhanalar, qoğamdıq kölik, azıq-tülik jäne t.b. sïyaqtı qarapayım närselermen qamtamasız etiledi. Osı bağıttardıñ ärqaysısında biz jüyeli jumıs jasaymız, sondıqtan Astanadağı jağday turaqtı jäne jaqsı. Özderiñiz biletindey, qazirgi waqıtta qala äkimdigi qalanıñ jeke seriktesi men älewet qurılımdarımen birge «Sergek» qalalıq beynebaqılawdıñ MJÄ jobasın iske asırw boyınşa jumıstar jürgizip jatır. Bul – qawipsizdik jäne aqparattıq tehnologïyalar salası boyınşa eldegi MJÄ twralı birinşi kelisim.

«Sergek» qawipsiz qala jobası ayasında elordada 13 mıñ kamera ornatıldı. Onıñ işinde 4 mıñ kamera jappay jurt jïnalatın orındarda, 6 mıñ kamera joldarda, 3 mıñ kamera birıñğay jelige biriktirilgen. Sonday-aq vokzal men äwejayda tanw jüyesi ornatılğan. Bul joba qoğamdıq orındardağı qılmıstı 34 payızğa, jol-kölik oqïğaların 20 payızğa, jol-kölik oqïğalarınıñ saldarınan bolatın ölim sanın eki ese azaytwğa mümkindik beredi. Ayta ketw kerek, iske asırılğan jobalar özderiniñ ekonomïkalıq tïimdiligin körsetti. Mäselen, «Astana taksï» men beynebaqılaw jobaları byudjet qarajatın 15 mlrd teñge köleminde ünemdewge mümkindik berdi.

Mısalı, kölik nömirin tanw üşin jasandı ïntellekt tehnologïyası qoldanıladı. Jüye aqparattıñ ülken awqımın jïnaqtawğa mümkindik beredi (Big data).

Budan basqa, «Sergek» jüyesiniñ kömegimen qalada qanşa kölik bar ekenin bilwge boladı (joba bastalğannan beri şamamen 492 mıñ avtokölik tirkelgen), bul taldaw jürgizwge jäne trafïkti jetildirwge, oñ jaqtan şığwğa, «Bus lane» avtobws jolağın ornatwğa mümkindik beredi.

Qawipsizdikti qamtamasız etw turğısında qol jetkizgen nätïjeni atap ötken jön: 523 qılmıs aşıldı (3 – adam öltirw, 2 – qaraqşılıq, 29 – tonaw, 236 – urlıq, 19 – kölik urlığı jäne basqa da qılmıstar – 234). Sonımen qatar qoğamdıq orındarda jasalğan qılmıstardıñ tömendewi bayqaladı. Jol-kölik oqïğalarınıñ sanı 21 payızğa tömendedi, al qalanıñ joldarında qaytıs bolğandardıñ sanı eki esege azaydı.

Biz qalalıq qawipsizdikti cïfrlandırw boyınşa birneşe jobanı engizwdi josparlap otırmız, mısalı, boljaldı qılmıstı taldaw jäne tulğanı tanw.

– Naqtı dälel, däyektermen dawlasw mümkin emes. Bul derekter elordada ömir sürwdiñ äldeqayda jaylı bolğandığın däleldeydi.

– Ïä, tek qawipsiz ğana emes, sonımen qatar jaylı äri ıñğaylı da. Biraq bul jumıstıñ köptegen qırları bar. Mısalı, Astanada «1000 orın – köşe sawdası» bağdarlaması bar. Onıñ maqsatı – köşelerdegi sawda-sattıqtı zamanawï formatta damıtw, sonday-aq elordadağı sırtqı körinistiñ säwlettik kelbetin qalıptastırw. Jeke ïnvestïcïyalardıñ kölemi – 1,1 mlrd. Osı ïnnovacïyanıñ arqasında 1500-den astam jumıs ornı aşıldı. Bizdiñ barlıq ïnnovacïyalarımız kapïtaldıñ jaqsarwına jäne onda ömir sürw jağdayların jaqsartwğa bağıttalğanın atap ötkim keledi.

– Qazirgi zamanğı tehnologïyalar qala basşılığına kömektesedi me?

– Öte köp kömektesti. Mine, az ğana mısal: biz «1000 orın – köşe sawdası» bağdarlaması boyınşa jer wçaskelerin bölw sïyaqtı kürdeli mäsele boyınşa tärtip ornattıq. Endi awkcïon blokçeyn tehnologïyasın qoldanw arqılı ötkiziledi. Munday jüye elimizde birinşi ret jüzege aspaq. Qazir jüye sınaqtan ötkizilip, jer wçaskelerin bölwdiñ birinşi konkwrsın jaqın arada ötkizw josparlanıp otır.

«Smart Astana» jüyesin engizw tabıstı iske asırılwda. Bilim berw arqılı balalardı balabaqşalar jelisine qosw ürdisi avtomattandırıldı, mektepterde birıñğay esepke alw engizildi jäne bwhgalterlik eseptiñ sapası men aşıqtığın arttıratın mektepter sätti maquldandı.

Densawlıq saqtaw boyınşa barlıq medïcïnalıq uyımdarda MAJ engizildi. Sonday-aq, biz därigerge qabıldaw qızmetin avtomattandırdıq.

Turğın üy-kommwnaldıq şarwaşılığın cïfrlandırw twralı PÏK qızmetterin avtomattandırwğa jäne olardıñ sapasın jaqsartwğa bağıttalğan e-KSK jobası iske asırıldı.

Sonımen qatar 22 mawsımda aqıldı köşelerdi jarıqtandırw jöninde MJÄ jobası boyınşa konkwrs jarïyalandı. Joba «Ïnternet zattar» tehnologïyasın paydalanıp, 45 mıñ şamdı awıstırwdı közdeydi.

2019 jılı EGÏS (Astananıñ birıñğay sandıq kartası) iske asırw, BIM-model'dew jäne aqıldı qurılıs, ïntellektwaldı kölik jüyesiniñ ekinşi kezeñin jüzege asırw josparlanğan. Osılayşa 2019 jılı Astanadağı «aqıldı» qalanıñ qañqası qurıladı.

Qalanıñ «Seedstars» ïnnovacïyalıq bazası bügingi küni «Seedstars» halıqaralıq bïznes-ïnkwbatorımen birlesip, Astananıñ bastawşı qoğamdastığın biriktiretin jäne qalalıq problemalardı şeşw üşin ïnnovacïyalıq ïdeyalardı äzirleytin «Qalalıq ïnnovacïyalıq platforma» qurw jumıstarı jürgizilwde.

Atalmış alañnıñ artıqşılığı – bul TMD-dağı Seedstars kompanïyası basqaratın alğaşqı kovorkïng ortalığı, onıñ quramına 70 mıñnan astam startaptar, käsipkerler men ïnvestorlar kiredi.

Taza awa, taza sw, taza topıraq

– Barlıq megapolïster ekologïyalıq tüytkilderge tap boladı. Astanamız üşin bul mäsele qanşalıqtı özekti?

– Ärïne, Astana üşin, kez kelgen özge qalalar sïyaqtı, ekologïyalıq qawipsizdik mäseleleri mañızdı. Bizde üş jılğa arnalğan keşendi jospar bar. Onda qala ekologïyasın qorğaw jäne jaqsartw boyınşa jüyeli şaralar qarastırılğan. Buğan gazdandırw, zïyandı qaldıqtardı azaytw, zañsız qoqıspen küres şaraları kiredi. Bir sözben aytqanda, bul şaralar astanada awa, sw, topıraq taza bolw üşin jasaladı.

Gazdandırw boyınşa şaralar. Bïıl bul jobanı ayaqtaymız. Jıldıñ ayağına deyin JEO men Köktal, Oñtüstik-şığıs turğın alaptarın gazğa köşirwdi josparlap otırmız. Kelesi jıldarı gazdandırw boyınşa osınday jumıs qalanıñ basqa awdandarında jalğasadı. Qazir jobalıq-smetalıq qujattar äzirlenwde, qarjılandırw közderi anıqtaldı. 2021 jılğa qaray bizdiñ JEO-lar men tütindi köp böletin kişi jeke qazandıqtarı men turğın alaptarın gazğa köşirw josparlandı. Atalmış şaralar zïyandı qaldıqtardı 30 payızğa azaytwğa mümkindik beredi.

Budan bölek, 2019 jıldıñ ayağına deyin elektrmen, jılwmen qamtamasız etw sekildi mañızdı salanı gazğa köşirwdi josparlap qoydıq. Kölik quraldarı, birinşi kezekte qoğamdıq kölikter gazballondı jüyege köşirilmek.

Astana birinşi bolıp qoqıstı bölek jïnaw men onı öñdewge köşti, qazir plastïktiñ 15 payızın öñdeymiz. Qazirgi zamanğı ïmporttı tehnologïyalar boyınşa zawıt qurılısın bastap jatırmız. Bul zawıt surıptawdan öñdewge deyin isterdi atqaradı. Kelesi jılı qurılıs ayaqtaladı.

Qala awmağında «qurğaq» frakcïyanı (plastïk, qağaz, şını, metall) jïnawğa arnalğan 6276 sarı konteyner ornatılıp jatır. Turmıstıq qaldıqtardı bölek jïnaw öñdew tereñdigin 25-30 payızğa deyin ulğaytadı dep kütip otırmız.

– Mümkindigi şektewli adamdarğa qalalıq orta jaylı bolw üşin jasalıp jatqan ister az emes. Degenmen köptegen ğïmarattar, äsirese qalanıñ eski böliginde olarğa qoljetimsiz bolıp tur. Bul bağıtta ne jasaladı?

– Bul – mañızdı mäsele. Osı iste äli de köp jumıs atqarw kerektigimizdi jasırmaymın. Äkimdik pandwstardıñ jağdayına monïtorïng jürgizip, sonıñ arqasında problemalıq nısandar anıqtaldı. Qazir memlekettik mekemelerdiñ, şağın jäne orta bïznestiñ 552 nısanı mümkindigi şektewli adamdar üşin qoljetimdi boldı. Tağı 222 nısanda halıqtıñ şağın toptarı kedergisiz jetw üşin jumıstar jürgizilip jatır. Biraq şağın jäne orta bïznes nısandarına qoljetimdilikti qamtamasız etw jumısı, ökinişke qaray, tïisti deñgeyde emestigin moyındawğa tïistimiz.

– Biraq joğarğı qajettiligi bar adamdardıñ muqtajdıqtarı jaylı söz qozğağanda, pandwstar twralı ğana emes, halıqqa kerek qızmetter jayında da aytw kerekpiz. Bul bağıtta jaqsı jağına qaray özgerister bar ma?

– Jetistikter jaylı aytsaq, elordada täwlik boyı jäne kündiz jumıs isteytin arnayı älewmettik qızmet uyımdarı qurıldı. Büginderi tört älewmettik qızmet ortalığı jumıs isteydi: «Şarapat», «Nurlı jürek», «Qamqor», Astana äkimdiginiñ älewmettik qızmet ortalığı. Olardıñ bäri qazirgi zaman medïcïnası talaptarına say keletin jabdıqtarmen qamtamasız etilip, muqtajdarğa älewmettik-turmıstıq, medïcïnalıq, pedagogïkalıq, mädenï jäne quqıqtıq qızmetterdi körsetedi.

Mäselen, 2016 jılı Astana äkimdiginiñ älewmettik qızmet ortalığı aşılğanda, munda 540 adam qızmet alatın, qazir – 1138. Ortalıqtıñ 1,5 jıldıq qızmeti kezinde sal awrwına şaldıqqan 17 bala alğaşqı qadamdarın jasadı. Bul fakt erekşe maqtanış twdıradı.

«Astana sizderge qızmet körsetedi!»

– Äset Örentayulı, äkimdik qurılımın özgertw ayaqtaldı ma? Ne jasalğanın aytıp beriñizşi.

– Bizdiñ strategïyalıq maqsatımız – Astananı turğındar üşin qawipsiz, jaylı qalağa aynaldırıp, sonımen birge ewrazïyalıq keñistiktiñ iskerlik, twrïstik, qarjılıq bastı ortalığına jetkizw. Jaña mindetter dayındıqtı, basqarw stïlin özgertwdi qajet etetinin tüsinemiz. Sondıqtan qalanı basqarw jüyesin özgertwdi bastadıq. Negizgi prïncïpter – nätïjelik, ädilettilik, aşıqtıq pen klïentterge bağdar jasaw.

Biz üderisterdi tört deñgeyge bölip, basqarwdıñ fwnkcïonaldıq stïlinen procestik stïline awıstıq: strategïyalıq josparlaw, jüzege asırw deñgeyi (nemese jobalıq basqarw), operacïyalıq basqarw, baqılaw-qadağalaw deñgeyi.

Är deñgey üşin cïfrlandırw elementterin engizip jatırmız. Bul qazirgi ştattıñ ayasınan şıqpay, äkimdik qızmetkerleriniñ quzırettiligin ösirwge, qalanı utqır jäne nätïjeli basqarwğa järdemdeswde.

Strategïyalıq basqarwda biz qalalıq jäne byudjettik josparlaw üderisterin biriktirdik. Qoğamdıq kölikti, jol qurılısın, älewmettik salanı, bilimdi, densawlıq saqtawdı jäne älewmettik qoldawdı damıtwdıñ anıq josparları bar. Strategïyalıq josparlawda kommwnaldıq şarwaşılıqtı, kölikti, t.b. salalar damwınıñ sapalı boljamdarın jasaw üşin BIG DATA (ülken mälimetter) tehnologïyasın qoldanwdamız. Strategïyalıq josparlawdıñ barlıq salaları KPIs nätïjelik körsetkişke ïe. KPIs qalalıq modeli bizde cïfrlanıp, Strategïyalıq jäne byudjettik josparlaw basqarması oğan monïtorïng jasaydı.

Strategïyalıq josparlaw qorıtındıları boyınşa biz astananı damıtw jobalarınıñ portfelin qalıptastırıp, jobalıq basqarmağa nemese jüzege asırw deñgeyine tapsırdıq.

Baqılaw-qadağalaw deñgeyi – bul bizdiñ sapanıñ işki awdïti. Barlıq baqılaw fwnkcïyaların bir basqarmağa biriktirw jawapkerşiliktiñ bulıñğırlığın tömendetwge, ştattı ösirmey komandanı nığaytwğa, qalada baqılawdıñ aşıq üderisterin qalıptastırwğa mümkindik berdi.

– Munday özgeristerden ekonomïkalıq nätïje bar ma?

– Ärïne bar. Bizge äkimdik işinde rezervterdi izdew kerek, ünemdew qajet. Qorıtındısında biz tek qana tikeley satıp alwdan 19 mlrd ünemdedik. Kölik qızmetin awtsorsïngke köşirw 5 jıl işinde 1 mïllïardtan astam qarjını ünemdewge mümkindik beredi. Bul qarjını älewmettik qoldawğa – mekteptegi tamaqtandırwğa, ardagerlerdi qoldawğa, basqa köptegen isterge bağıttay alamız. Jalpı bügingi künge biz 35 mïllïard teñgeni ünemdedik.

– Mäsele tek ünemde me?

– Tek ünemde ğana emes. Biz basqarw jüyesin jañarttıq. 2016 jıldıñ jeltoqsanında Jobalaw ofïsin qurdıq, jobalaw menedjmentiniñ negizine äkimdiktiñ 500-den asa qızmetkerin oqıttıq. Bügingi küni jobalar portfelinde 400-den asa pärmendi joba bar. Solardıñ 200-den astamı 2016 jıldıñ jeltoqsan ayında ayaqtalıp, murağatqa berilgenin atap ötken jön. Jobalıq basqarwdıñ arqasında biz jobalardıñ barlıq bazasın jïnap aldıq. Osığan oray byudjetti josparlawdı jäne onıñ merzimin, är jobanıñ KPIs-ın monïtorlaymız. Bizde jobalaw ofïsi sandıq jüyege köşirilgen. Barlıq basqarmalar men awdandıq äkimdikterdiñ jobaları men byudjetteri osınday birıñğay basqarw jüyesine negizdelgen. 6 mawsım küni ïnfraqurılımdıq damw jobalarınıñ barlığın Astana qalası äkimdigi saytınıñ onlayn rejïminde jarïyaladıq.

Jobalaw täsiline deyin qurılıs, jöndew mäselelerin merziminde ayaqtay almay, waqıttı sozıp jiberip jürdik. Tipti älewmettik salada da bizde ïgerilmegen byudjet qarjısınıñ keyinge qaldırılğan kezderi boldı. Osınıñ barlığı durıs jobalaw men jüyeli baqılawdıñ joqtığınan bolıp jattı. Qazir Jobalaw ofïsi qalanıñ strategïyalıq damw josparı negizinde jobalaw portfelderin qalıptastırıp, mektep, balabaqşa, jol salw, jol jöndew jumıstarınan bastap, jaña älewmettik jäne ekonomïkalıq bastamalardı engizwge deyin qalanı damıtwdıñ bükil jobaların baqılawğa aladı. Äri bul jobalaw ofïsi tüyindi mäseleler men kemşilikterdi naqtılap, şeşilw joldarın äkimdiktiñ otırısına şığarıp otıradı. Keybir rezervterdiñ de bar ekenin moyındaw kerek. Bul bağıtta jumıstar jürgizilip jatır. Alayda, biz jobalardıñ merzimin ötkizip alw 20%-ğa qısqarğanın da körip otırmız. Jobalaw täsiliniñ kömegimen biz «EKSPO» is-şarasın dayındap, ötkizdik. Astana küni jobasın sätti ayaqtadıq. Biz Jobalaw täsili kömegimen qalanı jüyeli damıtw jumıstarın odan äri jalğastırwdamız.

– Siz äkimdik qurılımdı özgertw jumıstarı ayasında memlekettik qızmetkerlerdiñ jalaqısı eki esege östi dediñiz. Olar üşin eñ mañızdı mäsele onı qalay şeşw bolğanı şığar?

– Biz bağdarlamanı Astana qalasındağı qalalıq qızmette (muğalimder, därigerler, polïcïya, ört söndirw qızmetkerleri jäne basqalar) joğarı sanattı mamandar dayındawğa kömektesw üşin äzirledik. Mindet – turğın üy sertïfïkatı esebinen bir mïllïon teñgege Turğın üy qurılıs banki arqılı adamdardıñ üy alwına kömektesw. Osığan oray az payızben 15 jılğa kredït berilip, birinşi kezeñde 10 mıñ päter berw közdeldi. Qalalıq qurılımdarda 5-7 jıl jumıs istegen jağdayda , bolaşaqta ol 20 mıñğa deyin öswi mümkin. Bizde 9 mıñ muğalim bolsa, olardıñ 5 mıñı üysiz jür. Biz mektepter salıp jatırmız, tayawdağı 5 jılda bizge 5 mıñ joğarı sanattı maman pedagog qajet boladı. Osınday jağday polïcïya men därigerlerde de bar. Biz qala mekemelerin maman kadrlarmen jabdıqtawımız kerek.

– Qalalıq äkimdikke qala turğındarınıñ janayqayı jete me?

– Öte jeñil. Ötken jıldıñ soñında birneşe bağınıstağı qurılımdardı biriktirip, iKomek qalalıq monïtorïng jäne şuğıl ärket etw ortalığın qurdıq. Bïznes termïnologïyasında iKomek bul qaladağı – ofïs-maydanı. Bul qala turğındarınıñ kommwnaldıq qızmetter jäne qalalıq basqarmalarmen ïnteraktïvti baylanısın ıñğaylı etwge qurılğan. Biz bul jobanıñ atawın «iKomek – Astana sizge qızmet körsetedi» dep atadıq. Joba 4 bağıtta jürgiziledi.

Birinşi bağıt – qala äkimdiginiñ birıñğay kontrakt-ortalığı.

Biz barlıq qalalıq kommwnaldıq qızmetter men basqarmalardıñ koll-ortalıqtarın 1-0-9 qısqa sanına biriktirdik. Sol arqılı biz «kommwnaldıq qızmettegi telefon qoñırawı jetpeytin» tüyindi mäselelerdi şeştik. 1-0-9 telefonına qalalıq telefonnan da, uyalı telefonnan da 24/7 arqılı tegin qoñıraw şalwğa boladı. Barınşa ıñğaylı bolw üşin Facebook, Instagram, Telegram-bot älewmettik jelilerinde nemese Astana qalası äkimdiginiñ saytı arqılı da habarlaswğa boladı.

8 aylıq jumısında qalalıq äkimdiktiñ Birıñğay kontarkt-ortalığı 500 mıñnan asa hat-habar qabıldaptı. Solardıñ 77%-ı «birinşi qoñırawdan-aq» şeşimin tawıptı. iKomek-tiñ käsibï operatorları qala tirşiliginiñ barlıq mäselelerine oray ıñğaylanıp, qoyılğan sawaldarğa kidirissiz jawap berw üşin kommwnaldıq qızmet mekemeleriniñ jumısımen tügel tanısıp ülgirdi.

Qalalıq iKomek ortalığı qızmetiniñ – ekinşi bağıtı. Mañızdı qızmet türlerine qala turğındarınıñ qoljetimdiligin qamtamasız etw. Bügingi küni qalada är jerde ornalasqan tutınwşılarğa qızmet körsetetin 17 basqarma men 10-nan asa ortalıq bar. Bul qızmet körsetwge köptegen qïındıqtar keltirwde. Sondıqtan biz «Qalalıq qızmet ortalığın» qurwdı josparladıq. Bul degeniñiz, kommwnaldıq qızmet, memlekettik kvazïmemlekettik uyımdar men damw ïnstïtwttarı ökildikteri ornalasatın alañ bolmaq. Qala turğındarına barınşa qoljetimdi bolw üşin ol qalada birneşew bolwı kerek.

Bul jerde kommwnaldıq qızmetti jüzege asırw, kölik kartaların berw, awıstırw, säwlet, jer qatınastarı, käsipkerlik, basqa da mäselelerge baylanıstı tüytkilderdi sol boyda şeşwge boladı.

Üşinşi bağıt – ärbir kelip tüsken hat-habarğa monïtorïng pen baqılaw jürgizw. Bizdiñ bastı közdegen maqsatımız – kez kelgen mäseleniñ şeşilw tetigin qalıptastırıp, kommwnaldıq qızmette tärtip ornatw. Biz qala tirşiligi qızmetin basqarwdıñ tärtibin äzirlep, qızmet körsetw deñgeyine nemese Service Level Agreement (SLA)-ge talaptardı ayqındadıq. Qazir bizde barlıq kelip tüsken arız-şağımdardı saraptaytın 1000-nan asa qızmet türi bar. Qalalıq iKomek ortalığı komandası şahardağı barlıq orın alğan kemşilikterdi ol tolıq joyılğanğa deyin baqılawda ustaydı.

Monïtorïng pen baqılaw jasaw üşin iKomek qalalıq beynebaqılaw jüyesin de paydalanadı. Qalağa qızmet körsetw üşin GPS-trekkïng tehnïkası iske qosılğan. Bul komwnaldıq qızmet pen äkimdik basqarmaları jumısın tärtipke keltiredi. Qalanıñ barlıq kommwnaldıq qızmeti turğındardıñ müddesi men qawipsizdigin qamtamasız etip, olarğa jaylılıq twğızw üşin täwlik boyı jumıs isteydi.

Cïfrlanğan processter mağan äkim retinde qalanı basqarw paneli arqılı qaladağı jağdaydı baqılawğa mümkindik beredi.

Törtinşi bağıt – qoğamdıq pikirdi taldaw jäne esepke alw.

Qala turğındarına arnalğan servïstiñ jaña deñgeyi twralı aytatın bolsaq, biz azamattarımızdıñ keri baylanıs alw mümkindigin qalıptastırğan joqpız, sonımen qatar big data tehnologïyasın paydalana otırıp, alınğan usınıstar men ötinişterdi taldaw boyınşa jumıs jürgizemiz. Taqırıptar men awdandar boyınşa problemalıq mäselelerdi surıptaw qala boyınşa naqtı körinis beredi, onı eskere otırıp josparlanğan is-şaralarğa özgerister engizemiz. Bul bizge, äkimdik jumıstarına ïkemdi qarawğa jäne tïisinşe byudjetti äldeqayda tïimdi jäne basımdıqtardı durıs ornalastırwğa mümkindik beredi.

Biz barınşa aşıq bolwğa jäne turğındardı alañdatatın, qala basşılığınan bizdiñ azamattardıñ qanday ümit kütetinin bilwge tırısamız. Biz üşin sizdiñ ärbir ötinişiñiz – bul mäsele twralı öz awızıñızdan estwge jäne usınıs alwğa mümkindik. Bul birlesken küş-jigermen elordada ömir sürw sapasın jaqsartwğa kömektesedi.

– IKomek qızmeti arqılı turğındar ne üşin köbirek şağımdanadı?

– Ärtürli. Mawsımğa baylanıstı. Biraq jıl boyı özekti mäseleler de bar. «iKomek» barlıq qalalıq qızmettermen jumıs isteydi, ömir sürwdiñ 28 salasına nazar awdaradı. Bul – swmen jabdıqtaw, jılwmen jabdıqtaw, elektrmen jabdıqtaw, abattandırw, lïft şarwaşılığı, QTQ, qoğamdıq kölik. Käsibï operatorlar awıspay, jawap berw üşin barlıq kommwnaldıq qızmettermen jumıs istewge üyretilgen.

– Siz älewmettik jelilerdi belsendi paydalanwşısız, astanalıqtar özderiniñ postılarında kötergen mäselelerge jawap beresiz. Ärbir, keyde bolmaşı mäsele boyınşa astanalıq turğındardıñ «Ïsekeşevti tegtew» ädetine qalay qaraysız?

– Älewmettik jelilerdiñ älewetin men Ïnvestïcïyalar jäne damw mïnïstrliginiñ basşısı retinde tüsindim. Prezïdent Astana äkimi qızmetine tağayındağannan keyin öz orınbasarlarıma, memlekettik organdardıñ basşıları men kömekşilerine tanımal messendjerlerde akkawnttar aşwdı usındım. Älewmettik jelidegi taldaw jumıstarı qısqa merzimdi uyımdastırw jäne qarjılıq şığındarsız ärtürli mäseleler boyınşa qoğamdıq pikirdi bilwge nemese özgeşe älewmettik sawalnama jürgizwge mümkindik beredi.

Sondıqtan turğındardıñ şağımdarı meni şarşatpaydı, kerisinşe, olar bizge qaladağı bar mäselelerdi aşadı. Kommwnaldıq jäne basqa da qalalıq qızmetter qızmetindegi qanday da bir qatelerdi joyuğa mümkindik beredi.

Suhbattasqan

Qaysar JUMABAYULI

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı