«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

Almaz ÏBRAGÏMOV: Besigi joq üy bolmasa eken…

2 334

Almaz Ïbragïmov – reprodwktolog-däriger. «Ekomed Astana» klïnïkasınıñ medïcïnalıq dïrektorı. Ol basqaratın mamandar tobınıñ köp jıldıq eñbegi – bedewlikti jaña reprodwkcïyalıq ädistermen emdew arqılı 5 mıñnan asa balanıñ dünïege kelwi. «100 jaña esim» jobasınıñ jeñimpazı bizben äñgime barısında bügingi künniñ özekti mäselesine aynalğan bedewlikti emdew joldarı jaylı oy bölisti.

Özbekstannıñ Sırdarïya degen qazaq awılında twdım

Äkem üşinşi sınıp oqıp jürgenimde qaytıs boldı. Anam – matematïka päniniñ muğalimi. 1995 jılı Qazaqstanğa köşip keldik. Mektepti de, joğarı oqw ornın da, odan keyin Seçenov atındağı Mäskew memlekettik akademïyasınıñ klïnïkalıq ordïnatorïyasın da üzdik bitirwim – anamnıñ tärbïesi men täliminiñ arqası.
Qarağandı medïcïna akademïyasında oqıp jürgenimde mıqtı neyrohïrwrg bolwdı armandadım. Biraq soñğı kwrsta jas otbasımen birge päter jaldap turdım. Jarasımdı otbasınıñ bir probleması – üylengenderine 3 jıl ötse de, balaları joq boldı. Olardıñ ünemi därigerge barıp jürgenin, emdelgenin kördim. Biraq nätïje bolmadı. Otbası bolğan soñ ıdıs-ayaq sıldırlamay turmaydı, sonday kezdiñ birinde äñgimeniñ awanı aynalıp balağa kelip tireletinin işim sezdi. Olarğa şın nïetpen kömekteskim keldi. Künde ïnternet aqtarıp bedewlik degen ne, onıñ türleri men emdelw joldarı twralı mälimet izdey bastadım. Bul oqïğa bedewlik mäselesin zerttewime, osı salağa kelwime türtki boldı.
Akademïyanı üzdik bitirip kelgennen keyin Qazaqstanda alğaş aşılğan «Ekomed» bedewlikti emdew­men aynalısatın arnayı klïnïkağa jumısqa qabıldandım. Ewropada, AQŞ-ta bilimimdi jetildirdim. Büginde däriger-reprodwktologpın. Älgi jas otbasınıñ tarïhına qayta oyıssam. Birneşe jıl ötkennen keyin olardı Qarağandı qalasında bir toyda kezdestirdim. Arada 11-12 jıl ötse de balaları joq eken. Özderi qırıqqa kelip qalğan. Olarğa kömek körsete alam ba degen oy maza bermedi. Degenmen täwekelge bardım jäne qolımnan keldi. Qazir olardıñ 7 jastağı qızı äp-ädemi bolıp ösip keledi.

«Ekomed» kömegimen künine 2-3 bala dünïege keledi

Bastapqı kezde şır etip ömir esigin aşqan balapandardıñ ärqaysısın sanap jürdim. 15, 20, 100… dep kete beredi. Qazir elimiz boyınşa bir künde 2-3 bala dünïege keledi. Tipti şetelden de kelip emdelwşiler bar. Qazirge deyin bes mıñnan astam otbası bala süyu baqıtına bölendi. Bul – jalğız meniñ eñbegim emes, äriptesterimmen birlese atqarğan jumıstıñ nätïjesi. Munı jalğız adam istey almaydı. Bizdiñ jumısımız – birneşe mamandıqtıñ uştasqan jeri. Bılayşa aytqanda, bïolog, reprodwktolog, genetïk, endokrïnolog, hïrwrg, gïnekolog – bäriniñ toğısqan jeri dewge boladı. Osınday mıqtı mamandardıñ arqasında bedewliktiñ barlıq mäselesin, tipti burınğı emge könbeytin jağdaylardı da emdewge bolatının däleldep kelemiz.

Bedewlik pen belsizdik

Eki uğımnıñ özin tüsinip alğan durıs. Otbasınıñ bir jıl işinde bala kötermewin şarttı türde bedewlik dep aytwğa boladı. Biraq ol kelesi ayda nemese 3-4 aydan keyin köterwi mümkin. Bul bala bolmaydı degen söz emes. Arnayı tehnologïya­lıq kömekke jüginw kerek degen de söz emes. Keyde därigerdiñ jay keñesi men därilik zattardı tağa­yındaw da bala süyuge septigin tïgizwi mümkin.
Belsizdik – er-azamattardıñ jınıstıq qatınasqa mümkindiginiñ bolmawı. Bul – burınnan keñ tarağan mäsele. Biraq emdik şaralar bolmağandıqtan, adamdar aşıq jarïyalawğa qımsınğan. Jalpı, dünïejüzilik mamandardıñ zerttewi boyınşa bedewlik körsetkişi joğarılap baradı. Ärbir besinşi jäne altınşı otbası osı mäselemen betpe-bet kezdesedi. Sebebi adamdardıñ ömir sürw saltı, tamaqtanwı, ömirde kezdesetin türli jağdaylar (stress, depressïya), ekologïyanıñ naşarlawı jäne tağı basqa mäseleler tikeley äser etedi. Er adamnıñ şäwetiniñ zerttew qorıtındısınıñ özi osıdan on jıl burınğı statïstïkamen salıstır­ğanda qazirgi normatïvteri tömendetilgen. Öytkeni körsetkişterdiñ özi azayıp tur. Bizge kelip, anıqtalıp, emdelip jatqan otbasılardıñ 15 payızında bedewliktiñ alğaşqı nemese ekinşi satısı kezdesedi.

Deneden tıs urıqtandırwğa közqaras

«Eko-men dünïege kelgen balalar boyjetkende olardıñ da urpağı solay dünïege keledi» degen pikir qate. Bul salanı tolıq bilmegendik dep aytar edim. Munday jağdayğa uşıramağan, mäseleniñ şeşimin izdemegen adamnıñ tüsinwi qïın. Sözdi ayta salw oñay. Älemde deneden tıs urıqtandırw ädisimen eñ alğaş dünïege kelgen Lwïza Brawnnıñ jası qırıqtan astı. Ol tabïğï jolmen bala köterip, özi bosandı. Reseyde eñ alğaş osı ädispen dünïege kelgen qızdıñ da öz balaları bar. Bul ädis äyeldiñ jäne er adamnıñ urığı äyel adamnıñ ağzasında qosıla almağandıqtan ğana jasaladı. Biz onı laboratorïyalıq jağdayda qosamız. Sondıqtan tabïğï jolmen dünïege kelgen balalardan eşqanday ayırmaşılığı joq. Bul ädis 1980 jıldardıñ basında payda boldı. Osı jolda jürgizilgen izdenister, alğaşqı bolıp dünïege kelgen qız­dıñ bala süyui – bäri-bäri eskerilip, 2010 jılı ğana bul ädisti oylap tap­qan ğalım, brïtanïyalıq fïzïolog Robert Edvardsqa Nobel' sıylığı berildi. Munı büginde tïimdi ädis retinde eñ joğarı damığan elder qoldanısqa engizgen. Ïzraïl'diñ özinde är otbasında eki bala dünïe­ge kelgenşe deneden tıs urıqtandırwdı tegin jürgizw bağdarlaması bar. Köptegen elderde saqtandırw boyınşa jılına eki retke deyin deneden tıs urıqtandırwğa ruqsat berilgen. Aldıñğı qatarlı elderdiñ bul ädiske memlekettik deñgeyde qoldaw bildirwi bedewlikti emdewdiñ eñ tïimdi jolı bolıp otır.

Säbï süyudiñ qunı

Bizde memleket tarapınan qoldaw bar. Jılına 900 adamğa tegin kvota bölinedi. Biraq negizgi qajettilik budan bes ese joğarı. Alğaşqı kezderi 100 kvota bölingenin eskersek, bul da elewli jetistik.
Negizinde, balalı bolw üşin orındalatın bir bağdarlamanı ötkizwge şamamen bir ay waqıt ketedi. Ol äyel adamnıñ etekkir cïkline baylanıstı jasaladı. Keyde da­yındıq jumıstarımen qosa al­ğanda eki ayğa sozılwı mümkin. Qa­rajat jağına kelsek, ärtürli bağ­darlamalar qarastırılğan. Ustazım Saltanat Bayqoşqarovamen birge izdenis jürgizetin negizgi bağıtımız – deneden tıs urıqtandırw ädisiniñ nätïjeligin tömendetpey, bağasın qoljetimdi etw. YAğnï 300-400 mıñnan bastaladı, äri ketkende 1 mln teñgeden säl asadı. Mäselen, äyeldiñ ağzasına az däri ketetin, jükteme az tüsiretin bağdarlama bar. Tabïğï cïklde jasalatın, stïmwlyacïya arqılı nemese ­embrïondardı qatırıp, sosın äyel adamnıñ ağzasına bir-eki ay demalıs berip salw ädisteri de öz nätïjesin beredi. Bir sözben aytqanda, bizdiñ elimizde ekonıñ nätïjeligi eñ aldıñğı qatarlı eldermen birdey. Şetelde bar mümkindikter bizde de bar.

Kvota alw üşin qayda barw kerek?

Aldımen jergilikti emhanağa qaralıp jürgen akwşer-gïnekologtıñ joldamasımen otbasın josparlaw ortalığına barıp kezekke tirkelw kerek. Ol jaqta komïssïya arqılı kezegi kelgende jergilikti departamentten qarjı bölinedi. Sol arqılı bizdiñ ortalığımızğa kelip, balalı bolwğa mümkindik bar. Al öz betinşe kelgender emdi birden bastap ketwge boladı.
Qazirgi waqıtta künine kem degende 100-150 adam qaralwğa keledi. Olardıñ qatarında burın em alğandar, jañadan qaralıp jürgender nemese bağdarlamağa qatısıp, qadağalawda jürgender de bar.

Tabïğattan asqan aqıldı tehnologïya joq

Deneden tıs urıqtandırw tek bedewliktiñ mäselesin şeşw üşin qoldanıladı. Al «Qaltalı äyelder egiz tww üşin jasatadı» dew – jañsaq pikir. Şın mäninde, tabïğï jüktilikten artıq eşteñe joq. Eger jüktilik bolmay jürse, emdik şaralar öz äserin bermese ğana biz kömek qolın sozamız. Bizdiñ maqsat – egiz bosandırw emes, deni saw bir balanı aman-esen dünïege äkelw. Biz üşin ananıñ da, balanıñ da densawlığı mañızdı. Qaytalap aytamın, bizdiñ maqsat – bir qursaqtı jüktilikti boldırw. Degenmen keyde mümkindikti joğarılatw üşin keyde eki embrïon salwımız mümkin. Biraq onıñ barlığı 100 payız bola bermeytinin eske salğım keledi. Tehnologïyalar qanşa damısa da, tabïğattan asqan aqıldı tehnologïya joq. Eger tabïğï jolmen tww mümkindigi bar bolsa, sonı paydalanğan jön. Biraq tek tabïğï jolmen köterem dep te bul tehnologïyalarğa sü­yenbey, 10-15 jıl bala kötermey, waqıt joğaltwdıñ da qajeti joq. Ol üşin ärdayım mamandardıñ keñesine qulaq türgen abzal.

 

  1. Gwl'den :

    Almaz Kwrmanalïevïçka mıñ Alğıs!!!! Qarağandıdan qızımmen qwanamız, ärdayım Sizdi esime alamın! Allağa şükir, Sizdiñ bilikti Maman ekeniñizge, adamgerşilik qasïetiñizge tärtibin! Kelemin Ekomedke

  2. Asel' :

    Allah sizge eki dünïe bakıtın bwyırtsın.

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı