«Astana aqşamı»
El jüregi – elorda şejiresi

ABAYDIÑ TWĞAN KÜNİ: 10 TAMIZ, ÄLDE 23 TAMIZ BA?

0 181

Qazirgi qoğamda ulı Abaydıñ twğan künine qatıstı jurttıñ pikiri ekige jarılıp tur. Hakim dünïege kelgen kün retinde eki data – 10 tamız ben 23 tamız ataladı. Osığan oray jıl sayın osı künderi tulğanıñ ömiri men şığarmaşılığına qatıstı ärtürli şaralar ötip jatadı. Elorda äkimdigine qarastı «Rwhanïyat» mekemesi osını birizdendirw maqsatında Dostıq üyinde döñgelek üstel mäjilisin uyımdastırdı. Oğan şaqırılğan zïyalı qawım ökilderi, belgili qalamgerler men ğalımdar Abaydıñ twğan küni twrasında türli derekterdi keltirdi. Köpşilik 23 tamız bolwı kerek degen toqtamğa keldi. Sonda aytılğan wäjder tömendegidey boldı.

Sultan ORAZALI, belgili qalamger, qoğam qayratkeri:

– Ulı Abaydıñ twğan küni degende eñ aldımen hakimniñ közin körgen, onıñ qasında talay jıl jürgen Ärham Käkitayulınıñ esteligine jüginemiz. Sonda ol oyşıldıñ dünïege kelgen küni retinde 10 tamızdı körsetedi. Biraq Osı datanıñ janına «eskişe» degen sözdi de qosıp jiberedi. Osı bir ğana sözge bola jurt şatasa bastaydı. Qazaq Sovet encïklopedïyasında, odan soñ Qazaqstan encïklopedïyasında da Abaydıñ twğan küni eskişe – 29 şilde, jañaşa – 10 tamız dep jazılğan. Munı öte durıs derek dep esepteymin.
Ekinşiden, Jïdebaydağı Ospannıñ tört qulaqtı zïratın Abay öz qolımen saldır­ğan. Bul zïrat ötken ğasırdıñ alpısınşı jıldarına deyin boldı. Sonıñ basına jürek sekildi maltatas qoyılğan. Onda Ospannıñ twğan küni men qaytıs bolğan künin pışaqtıñ uşımen Abay özi qaşap jazğan. Osıdan-aq onıñ osınday mäselege qattı män bergeni bayqaladı. Bul maltatas qazir Abay mwzeyinde turğan bolwı kerek. Ospan şıjığan şilde ayında ömirden ötken. Sol sebepten Abay onıñ süyegin Aqşoqığa jetkize almay, Jïdebayğa jerlegen. Keyinnen inisiniñ qasınan özi damıl tapqan.
Muhtar Äwezov 1940 jılı Almatıda Abayğa qulpıtas jasatqan. Munı Abaydıñ 100 jıldığınan biraz jıl ötkennen keyin äkelip, basına qoydırğan. Qulpıtasqa Abay 10 tamız küni dünïege keldi dep jazdır­ğan. Sondıqtan Abaydıñ twğan künin endi kökparğa aynaldırmay, bul datağa toqtawımız kerek. Osı waqıtqa deyin, 100, 125, 140, 150 jıldıqtarı 10 tamızda toylandı. Onı 23 tamızğa jıljıtqannan eşqanday payda tappaymız.

Almahan MUHAMETQALÏQIZI, aqın, abaytanwşı:

– Abaydıñ twğan küni retinde 10 tamız degen data halıq sanasına siñip qalğan. Ärham «eskişe 10 tamız küni dünïege keldi» dep jazadı ğoy. Al Ärhamnıñ äkesi Käkitay Abaydıñ ömirderegin tulğanıñ öziniñ tapsırmasımen jazadı. Sonda «Abay jılan jılı, mal küzewge tüsetin kezde twğan» degen derekti aldımızğa tartadı. Mal küzewge tüsetin kez, bul – tamızdıñ soñı. Özim kezinde mına jaytqa kwä boldım: 1992 jılı Abaydıñ 150 jıldığı älemdik deñgeyde toylanwğa bekitilgen kezde YUNESKO köleminde mereytoydı qay küni atap ötemiz degen mäsele twındadı. Öytkeni buğan deyin ğalımdar Ärhamnıñ deregine süyenip, hakimniñ twğan küni 23 tamızda dep aytıp, jazıp jürdi. Qayım Muhamedhanovtıñ Abaydıñ dünïege kelgen küni jaylı zerttew maqalaları bar. Biraq 10 tamız ben 23 tamız tarazı basına tüskende, «toy kezinde 10 tamızda ötip edi, bul da bir tarïhï kün» degen toqtam jasaldı. Al endi Käkitaydıñ dereginen basqa qanday derek kerek? Sondıqtan 23 tamızğa toqtawımız kerek dep esepteymin. Osı kündi resmï türde qujat jüzinde bekitip alwımız qajet.

Qwat QÏIQBAY,
Abaydıñ «Jïdebay-Börili» memlekettik qorıq-mwzeyiniñ ğılımï qızmetkeri:

– Qorıq-mwzey Abaydıñ twğan künin 23 tamızda atap ötedi. Mekemeniñ naqtı ustanğan pozïcïyası – osı. Ärhamnıñ esteligine kümänmen qarawğa bolmaydı. Nege deseñizder, onıñ «Abaydıñ ömir jolı» attı esteligi bügingi abaytanw ğılımına birden-bir jol aşqan ğılımï eñbekterdiñ biri dep bilemiz. Şıñğıstaw öñirinde ömir sürgen şejireşi qarttardıñ estelikterine süyensek, şın mäninde Abay twğan Sırt Qasqabulaq Qunanbaydıñ küzewi bolğan. Käkitaydıñ jazğanı, Ärhamnıñ esteligi, Qayım Muhamedhanovtıñ «Ulı aqın dünïege kelgen jäne baz keşken kün» degen maqalasındağı derekter de 23 tamızğa kelip tireledi. Alaş arıstarı Abaydıñ twğan künin osı küni atap ötetin.

Erbol TİLEŞOV,
«Til – Qazına» ulttıq ğılımï-­praktïkalıq ortalığınıñ atqarwşı dïrektorı:

– Ärhamnıñ esteliginen basqa qolımızda derek joq. Ärhamğa senbeytin qanday haqımız bar?! Ol – jay kezdeysoq adam emes qoy, Käkitaydıñ balası. Al Käkitay – Abaydıñ ömirbaya­nın jetkizgen, şığarmasın jïnağan adamdardıñ biri. Osı istiñ basında Käkitay men Turağul tur. Encïklopedïya degen Quran ba eken? Qazaqstan encïklopedïyasınan mïllïon qate tabwğa boladı. Bul encïklopedïyanı äri-beriden soñ qayta bastırıp şığarw kerek.
Ärham bertinge deyin ömir sürgen, 1885 jılı twıp, 1963 jılı qaytıs bolğan. «Qunanbay awılı Qasqabulaqqa kelip qonğannan keyin 1845 jılı, eskişe 10 avgwst küni Qunanbaydıñ ekinşi äyeli Uljan tolğatıp, bir ul dünïege keledi. Atın arabşa Ïbrahïm dep qoyadı» dep jazğan Ärham öziniñ esteliginde. Endi osıdan artıq qanday derek kerek?! Eskişe dep jazıp tur. Eger «eskişe» degen anıqtawış bolmasa, biz bul mäseleni kötermes edik. 1918 jılı 26 qañtarda halıq komïssarları keñesiniñ törağası Vladïmïr Lenïnniñ qol qoyuımen, älemmen birdey bolwı üşin jaña küntizbe engizildi. Onda 31 qañtardan keyin 1 aqpan bolmay, 14 aqpan boladı dep jazılğan. YAğnï, küntizbe 13 künge jıljıtıldı. Mäselen, Muhtar Äwezov özi jaylı mälimetinde «men 15 sentyabr' küni twdım» dep jazadı. Keyinnen öz qolımen 28 qırküyekke awıstırıp jiberedi. Ol Abaydıñ twğan künin nege özgertpedi? Öytkeni Abaydıñ ömirderegimen aynalıspay, şığarmaşılığın zerttedi. Onıñ körkem beynesin jasadı.
Abaytanwdıñ bükil jırtığın jamawğa Äwezovtiñ ömiri jetpeytin edi. Sondıqtan Äwezovke osı turğıdan qarawımız kerek. Ol Ärhamdı bildi. Abay urpaqtarınıñ Alaşordamen baylanısı boldı. Jazwşınıñ özi bul partïya qatarında bolğanın bilesizder. Keyinnen Älimhan Ermekov ekewi hat jazıp, Sovet ükimetin moyındadı. Eger Ärhamnıñ deregin alsa, öz basına qater töner edi. Ol da pende ğoy.
Semeyde qazir Abaydıñ twğan künin 23 tamızda atap ötedi. Orazkül Asanğazı astanağa Tilderdi damıtw basqarmasınıñ bastığı bolıp kelgende biz de bas qalada 23 tamızda atap ötetin boldıq. Töken Ïbragïmov tiri kezinde osı şarağa qatısatın. Osı kisi Abaydıñ twğan küni 23 tamızda ekenin däleldegen. Sondıqtan osı datanı alwımız kerek. Abaydıñ 175 jıldığı bizge Abaydı tanwğa ülken serpin beredi dep oylaymın. Sondıqtan toy toylawdı ğana emes, Abaydı tanwdı Abay arqılı qolğa alayıq.

RS: Jïında tarïhşı ğalım Marat Äbsemetov, fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı Sağımbay Jumağulov, fïlosof, abaytanwşı Omar Jälelulı, jas ğalımdar Eldos Toqtarbay, Alma Saylawqızı, belgili änşi Erlan Rısqalï, Aqmola oblısı Arşalı awdanındağı Abay Qunanbayulı atındağı orta mektep dïrektorı Halım Tölmeş taqırıp boyınşa oyların örbitti. Jas jetkinşek Läylimşıraq Erlanqızı hakimniñ öleñderin oqıp, Abaydıñ äni şırqaldı. «Rwhanïyat» mekemesi osı tamız ayında Abayğa arnalğan festïval' ötkizedi. Ğılımï ekspedïcïya, tulğa ömiri men şığarmaşılığına qatıstı basqa da şaralardı uyımdastıradı. Sonıñ bası atalmış döñgelek üstel mäjilisi boldı. 

Pikir jazw

Poçtañız jarïyalanbaydı